🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मनुष्याच्या प्रगतीतील सर्वात मोठे शत्रू म्हणजे काम आणि क्रोध आहेत. हे दोन्ही रजोगुणापासून उत्पन्न होतात. ते केवळ अज्ञानाचे लक्षण नसून, ते आपल्यातील शुद्ध चैतन्याला (आत्म्याला) झाकून टाकतात. जसा धूर अग्नीला झाकतो किंवा आरशावरची धूळ प्रतिबिंबाला स्पष्ट दिसू देत नाही, तसे हे विकार मानवी बुद्धीला भ्रष्ट करतात आणि सत्याचा मार्ग रोखतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा अति लोभ सुटतो किंवा राग येतो, तेव्हा आपण शांत राहून विचार केला पाहिजे की हे विकार आपल्या प्रगतीला रोखत आहेत. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालाही चुकीचे शब्द बोलण्याऐवजी मौन पाळणे हा यावर उत्तम उपाय आहे.

मनुष्याची इच्छा नसतानाही त्याच्याकडून पाप का घडते, याचे उत्तर देताना श्रीकृष्ण काम आणि क्रोधाचा उल्लेख करतात, ज्याचे विवरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, सामान्यतः कर्म हे माणसाला संसारात अडकवणारे असते. परंतु, जर तेच कर्म फळाची आशा न धरता आणि ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने केले, तर तेच कर्म बंधनातून मुक्त होण्याचे साधन बनते. ज्याप्रमाणे विषाने विष मरते, त्याप्रमाणे कर्मानेच कर्माचे बंधन कापण्याची ही युक्ती (कर्मयोग) श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितली आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील 'कर्तेपणा' सोडणे महत्त्वाचे आहे.

आपण आपले शालेय अभ्यास किंवा घरातील कामे करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते काम उत्तमरीतीने पूर्ण करण्यावर लक्ष दिले पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत पहिला नंबर येईल की नाही या चिंतेपेक्षा, मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की, अनासक्त वृत्तीने केलेले कर्म मनुष्याला संसाराच्या बंधनातून मुक्त कसे करते.

या ओवीमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला 'बुद्धियोग' किंवा 'ज्ञानयोग' का महत्त्वाचा आहे हे सांगत आहेत. कर्माचे स्वरूप हे मुळात बंधनकारक असते कारण प्रत्येक कर्माला फळ असते. जेव्हा मनुष्य फळाच्या आशेने कर्म करतो, तेव्हा तो त्या कर्माच्या चक्रात अडकतो. ज्ञानेश्वर महाराज सुचवतात की, जर कर्माच्या या बंधनाची भीती वाटत असेल, तर ज्ञानाचा आश्रय घेणे हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे. ज्ञान म्हणजे हे जाणणे की आत्मा अकर्ता आहे. या जाणिवेने केलेले कर्म मनुष्याला लिप्त करत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा कामाच्या निकालामुळे तणावात असतो. उदाहरणार्थ, एखादा प्रकल्प पूर्ण करताना 'जर हा यशस्वी झाला नाही तर काय होईल?' ही भीती आपल्याला सतावते. अशा वेळी ज्ञानेश्वर महाराजांचा हा सल्ला मोलाचा ठरतो: निकालाची चिंता करण्यापेक्षा, ते काम पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या कौशल्यावर आणि ज्ञानावर लक्ष केंद्रित करा. यामुळे कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मनाला शांती मिळते.

कर्माच्या बंधनापासून मुक्त होण्यासाठी श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचा मार्ग स्वीकारण्याचा उपदेश करत आहेत.