🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्यतः संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन वेगळे मार्ग वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय आणि मूळ स्वरूप एकच आहे. जो खरा संन्यासी आहे तोच खरा योगी आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे केवळ कृती थांबवणे नव्हे, तर त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार सोडणे होय. ज्याला हे ऐक्य समजते, त्यालाच सत्याचे दर्शन घडते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास तो योग आणि संन्यास दोन्ही ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अभेद आणि त्यांचे एकच असलेले अंतिम ध्येय ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज भीष्म पितामहांच्या शौर्याचे आणि व्यक्तिमत्वाचे वर्णन करतात. भीष्म हे केवळ वयानेच मोठे नव्हते, तर त्यांचे तेज आणि सामर्थ्य सूर्यासारखे प्रखर होते. 'प्रतापाचा अर्कु' या शब्दांतून ज्ञानेश्वर माऊली त्यांच्या अफाट पराक्रमाचा गौरव करतात. युद्धाची घोषणा करण्यासाठी त्यांनी जो शंखनाद केला, तो इतका प्रचंड आणि आत्मविश्वासपूर्ण होता की त्याला 'सिंहनाद' (सिंहाची गर्जना) म्हटले गेले आहे. हे त्यांच्या निर्भयतेचे आणि कौरव सैन्याचे नेतृत्व करण्याच्या त्यांच्या दृढनिश्चयाचे प्रतीक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कार्याची सुरुवात करतो, तेव्हा आपल्या मनात भीष्म पितामहांसारखा आत्मविश्वास आणि स्पष्टता असावी. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या स्पर्धेत किंवा परीक्षेला सामोरे जाताना, भीती न बाळगता पूर्ण तयारीने आणि धैर्याने आपली उपस्थिती दर्शवणे आवश्यक आहे.

संजय धृतराष्ट्राला युद्धाच्या मैदानावरील दृश्य सांगत आहे, जिथे भीष्म पितामहाने दुर्योधनाला धीर देण्यासाठी शंखनाद केला.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या ज्ञानाची व्याप्ती स्पष्ट करतात. कस्तुरीचा कण आकाराने कितीही लहान असला, तरी त्याच्या प्रत्येक अंशात सुगंध भरलेला असतो. तो सुगंध कणापासून वेगळा करता येत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मबोध झाला आहे, त्याच्या बुद्धीचा किंवा मनाचा कोणताही कोपरा अज्ञानाने व्यापलेला नसतो. त्याचे संपूर्ण अस्तित्व, विचार आणि भावना केवळ शुद्ध ज्ञानाने (बोध) ओतप्रोत भरलेली असतात. त्याच्या जगण्यातून केवळ चैतन्याचाच सुगंध दरवळतो.

आपल्या अंगी असलेले चांगले गुण हे केवळ दाखवण्यापुरते नसावेत, तर ते आपल्या स्वभावाचा अविभाज्य भाग असावेत. उदाहरणार्थ, जर आपण प्रामाणिक असू, तर तो प्रामाणिकपणा आपल्या प्रत्येक छोट्या कृतीत कस्तुरीच्या सुगंधासारखा दिसला पाहिजे.

स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना, त्याचे ज्ञान त्याच्या अंतःकरणात कसे भिनलेले असते, हे स्पष्ट करण्यासाठी माउली कस्तुरीचे उदाहरण देतात.