शनिवार, 25 सप्टेंबर 2027
आज

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 42

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि जेणे पाविजे स्वधर्म । तेचि करीं तूं मनोधर्म । विरक्तु होऊनि ॥

"Therefore, perform that action which is appropriate and by which one's duty is fulfilled, with a detached mind."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य / विहित
Appropriate / Right
स्वधर्म Noun
Swadharma
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाचा निश्चय / वृत्ती
Mental disposition
विरक्तु Adjective
Viraktu
अनासक्त / वैराग्यशील
Detached / Dispassionate
पाविजे Verb
Pavije
प्राप्त होते / साध्य होते
Attained / Fulfilled

💡 अर्थ

इसलिए, जो उचित कर्म है और जिससे स्वधर्म का पालन होता है, उसे ही तुम विरक्त भाव से करो।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ फळाची आशा धरून कर्म करू नये. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे, तेच करावे. स्वधर्माचे पालन करणे हेच मनुष्याचे खरे कर्तव्य आहे. हे कर्म करताना मनात कोणतीही आसक्ती न ठेवता, विरक्त भावनेने ते पूर्ण करावे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा सोडून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने कर्मयोगाचे पालन करतो आणि बंधनातून मुक्त होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्याऐवजी, केवळ ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. फळाची चिंता सोडल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आशा न धरता स्वधर्माचे पालन करण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 266

म्हणोनि जे जे उचित । आणि अवसरें करूनि प्राप्त । तें कर्म आचरतां चित्त । न डुलविजे ॥ २६६ ॥

"Therefore, whatever is appropriate and has come to pass by occasion, while performing that action, do not let the mind waver."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य / शास्त्रसंमत
Appropriate / Rightful
अवसरें Adverb
Avasarēṃ
प्रसंगानुसार / वेळेनुसार
According to occasion
प्राप्त Adjective
Prāpta
मिळालेले / समोर आलेले
Obtained / Encountered
आचरतां Verb
Ācaratāṃ
करताना / आचरण करताना
While performing
चित्त Noun
Citta
मन / अंतःकरण
Mind / Consciousness
न डुलविजे Verb
Na ḍulavijē
विचलित होऊ नये
Should not waver

💡 अर्थ

इसलिए जो भी उचित कर्म है और जो समय के अनुसार प्राप्त हुआ है, उसे करते समय मन को विचलित नहीं होने देना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'अवसरें' म्हणजे जे परिस्थितीनुसार आपल्यासमोर आले आहे. असे कर्म करताना मनात फळाची अपेक्षा किंवा कर्माबद्दल शंका नसावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाचा विचार करतो, तेव्हा चित्त 'डुलते' म्हणजेच विचलित होते. माउली सांगतात की, कर्मात पूर्णपणे एकाग्र होऊन, मनाची स्थिरता न गमावता कार्य करणे हीच खरी साधना आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला असेल, तर त्याने निकालाची चिंता न करता 'अभ्यास करणे हे माझे सध्याचे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन स्थिर ठेवून अभ्यास करावा. हेच या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्तव्याप्रती असलेल्या निष्ठेचे आणि मानसिक स्थिरतेचे वर्णन करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 369

म्हणोनि अर्जुना तूं पाहीं । या निरिच्छतेसारिखें नाहीं । जेथ सर्वथा कामु नाहीं । अंतःकरणीं ॥ ३६९ ॥

"Therefore, O Arjuna, see that there is nothing comparable to this desirelessness, where no desire at all remains within the heart."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
निरिच्छतेसारिखें Adjective
Niricchatesarikhe
इच्छाशून्यतेसारखे
Like desirelessness
कामु Noun
Kamu
वासना किंवा इच्छा
Desire or Lust
अंतःकरणीं Noun
Antahkarni
मनामध्ये
In the heart or mind
पाहीं Verb
Pahi
पहा किंवा लक्षात घे
See or Observe

💡 अर्थ

इसलिए हे अर्जुन, तुम देखो कि इस निष्कामता के समान कुछ भी श्रेष्ठ नहीं है, जहाँ हृदय में किसी भी प्रकार की वासना शेष नहीं रहती।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निरिच्छतेचे म्हणजेच इच्छाशून्यतेचे महत्त्व विशद करत आहेत. ते अर्जुनाला सांगतात की, ज्याच्या अंतःकरणात कोणत्याही प्रकारची भौतिक वासना किंवा काम उरत नाही, ती अवस्था सर्वश्रेष्ठ आहे. सर्व दुःखांचे मूळ 'इच्छा' आहे. जेव्हा मनुष्य सर्व इच्छांचा त्याग करतो, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती आणि आत्मज्ञान प्राप्त होते. ही निरिच्छता म्हणजे केवळ बाह्य त्याग नव्हे, तर अंतःकरणातून झालेली शुद्धी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता काम केल्यास आपल्याला मानसिक समाधान मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना त्याबदल्यात काही मिळेल ही अपेक्षा ठेवली नाही, तर आपल्याला खरा आनंद मिळतो.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज निरिच्छतेचे महत्त्व अर्जुनाला पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा