🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे वर्णन करताना सांगतात की, ज्याप्रमाणे वारा सर्वत्र संचार करतो, आकाशाला स्पर्श करतो, परंतु कशातही अडकून पडत नाही किंवा कशाचाही लेप त्याला लागत नाही, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष विषयांमध्ये वावरतानाही निरिच्छ असतो. त्याच्या अंतःकरणात पूर्ण समाधान असते कारण त्याचे सुख बाह्य वस्तूंवर अवलंबून नसते. तो जगातील सर्व गोष्टींचा उपभोग घेतो पण कशाचाही मोह धरत नाही.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेक लोकांशी आणि वस्तूंशी संपर्क येतो. आपण वाऱ्याप्रमाणे असावे - सर्वांशी प्रेमाने वागावे पण कोणामध्येही इतके गुंतू नये की ज्यामुळे आपले मानसिक संतुलन बिघडेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावेत, पण निकालाच्या चिंतेत अडकून पडू नये.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याच्या निरिच्छ आणि समाधानी वृत्तीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, समाजातील प्रभावशाली आणि समर्थ व्यक्तींचे वर्तन हे इतरांसाठी आदर्श ठरते. सामान्य लोक शास्त्रांचा अभ्यास करण्यापेक्षा मोठ्या माणसांच्या कृतीकडे पाहून शिकतात. जर एखादी मोठी व्यक्ती शिस्तीने आणि धर्माने वागली, तर समाजही आपोआप त्या मार्गावर चालतो. म्हणून समर्थांनी आपले आचरण नेहमी शुद्ध ठेवले पाहिजे, कारण ते संपूर्ण समाजासाठी एक मापदंड ठरते.

उदाहरणादाखल, जर घरातील मोठी माणसे वेळेवर उठून कामे करत असतील, तर मुलेही त्यांचे पाहून शिस्त शिकतात. आपण जसे वागतो, तसेच आपल्या आसपासचे लोक शिकत असतात, हे लक्षात ठेवून वागावे.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो आणि लोक त्यांचे अनुकरण कसे करतात, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे श्रेष्ठ किंवा प्रभावशाली व्यक्ती असतात, त्यांच्या कृतींचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. जर एखादा ज्ञानी किंवा समर्थ पुरुष सदाचाराने वागला, तर समाज त्याचेच अनुकरण करतो. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे, कारण तेच समाजासाठी 'प्रमाण' किंवा आदर्श ठरते. हे भगवद्गीतेतील 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या श्लोकाचे मराठी निरूपण आहे.

जर घरातील मोठी माणसे शिस्तीने आणि प्रेमाने वागली, तर मुलेही तसेच वागायला शिकतात. उदाहरणार्थ, पालकांनी खोटे न बोलल्यास मुलेही सत्याचा मार्ग धरतात.

श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर काय परिणाम होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.