🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य आपली विहित कर्मे करतो, परंतु त्या कर्मांपासून मिळणाऱ्या फळाची (विपाकाची) मुळीच अपेक्षा ठेवत नाही, तो कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही. सामान्यतः मनुष्य फळाच्या आशेने कर्म करतो आणि त्यामुळे सुख-दुःखाच्या चक्रात अडकतो. परंतु, ज्याची बुद्धी फळासक्तीपासून मुक्त आहे, तो या संसारात राहूनही तिन्ही लोकात (स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ) मुक्तच असतो. त्याचे कर्म त्याला बाधत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराचा किंवा यशाचा विचार न करता, आपले काम सर्वोत्तम कसे होईल यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मला विषय किती समजला' यावर लक्ष दिले तर तो तणावमुक्त राहून उत्तम प्रगती करू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडलेला मनुष्य कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याने स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवला आहे, असा साधक जगातील विषयांचा (उदा. शब्द, स्पर्श, रूप) उपभोग घेताना त्यात अडकत नाही. त्याची इंद्रिये नैसर्गिकरित्या कार्य करतात, पण त्याच्या अंतकरणात 'राग' (आवड) आणि 'द्वेष' (नावड) हे विकार उरत नाहीत. तो बाह्य जगाशी संपर्क ठेवूनही आतून पूर्णपणे शांत आणि अलिप्त असतो. ही अवस्था प्राप्त झाल्यामुळे त्याला ईश्वरी प्रसन्नता लाभते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक गोष्टींचा आनंद घेतो. उदाहरणार्थ, जेवताना चविष्ट पदार्थाचा आनंद घ्यावा, पण तो पदार्थ मिळाला नाही तर चिडू नये किंवा त्याच्या अति आहारी जाऊ नये. आवडी-निवडीच्या पलीकडे जाऊन मन शांत ठेवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रियनिग्रहाचे आणि मानसिक संतुलनाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ प्रपंच सोडणे किंवा भगवी वस्त्रे धारण करणे नव्हे, तर ती मनाची एक अवस्था आहे. ज्याचे मन द्वेष आणि हेवा (मत्सर) यांपासून मुक्त झाले आहे आणि ज्याला कशाचीही हाव उरलेली नाही, तोच खरा 'नित्य संन्यासी' होय. असा मनुष्य संसारात राहूनही बंधमुक्त असतो, कारण त्याचे चित्त स्थिर असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण आपल्या सहकाऱ्याच्या किंवा मित्राच्या प्रगतीचा हेवा न करता आपले काम प्रामाणिकपणे करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत दुसऱ्याला जास्त गुण मिळाले म्हणून त्याचा द्वेष न करता स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

खरा संन्यास म्हणजे काय आणि तो मनाच्या पातळीवर कसा असावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.