🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ आपल्या मनाला आवडते म्हणून कोणतेही काम करू नये, तर जे 'उचित' म्हणजे परिस्थितीनुसार योग्य आहे आणि जे 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा कर्तव्याने नेमून दिलेले आहे, तेच कर्म करावे. हे कर्म करताना ते 'उत्तम' प्रकारे म्हणजे पूर्ण कौशल्याने करावे, परंतु त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही आशा (फळाशा) मनात ठेवू नये. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा मार्कांची सतत चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (जे त्यांचे विहित कर्तव्य आहे) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करणे, हे या ओवीचे उत्तम उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे शरीराच्या नैसर्गिक क्रिया जसे की चालणे किंवा बोलणे चालू असतात, त्या क्रियांमध्ये पाय किंवा जीभ आपले कार्य करत असतात. परंतु, ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, अशा व्यक्तीच्या मनात 'मी हे करत आहे' असा अहंकार नसतो. तो स्वतःला कर्माचा कर्ता मानत नाही. त्याचे अकर्तेपण (मी कर्ता नाही ही भावना) कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही. तो केवळ साक्षीभावाने सर्व क्रियांकडे पाहतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर 'मी उपकार केले' असे न वाटता, 'माझ्या हातून देवाने हे कार्य करून घेतले' असा भाव ठेवणे म्हणजे अकर्तेपणाचा सराव होय.

आत्मज्ञानी पुरुष शारीरिक क्रिया करत असतानाही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, कर्म (काय करावे) आणि अकर्म (काय करू नये किंवा कर्माचा अभाव) यातील सूक्ष्म फरक ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. संसारातील व्यवहारात जे स्वतःला खूप शहाणे आणि अनुभवी समजतात, ते सुद्धा या विषयावर विचार करताना गोंधळात पडतात. केवळ बुद्धीच्या किंवा तर्काच्या जोरावर यातील गुंतागुंत सुटत नाही. आत्मज्ञानाशिवाय कर्माचे खरे मर्म उमजत नाही, असे महाराज येथे स्पष्ट करतात.

जेव्हा आपल्याला जीवनात एखादा कठीण निर्णय घ्यायचा असतो, तेव्हा केवळ आपल्या बुद्धीवर गर्व न करता, अनुभवी व्यक्तींचा सल्ला घ्यावा किंवा शांतपणे विवेकाने विचार करावा. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना ती निस्वार्थ आहे की नाही, हे ओळखणे कठीण असते.

कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म फरक ओळखणे किती कठीण आहे आणि त्यात मोठे विद्वानही कसे चुकतात, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.