🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे पूर्णपणे थांबवणे शक्य नाही, कारण शरीर असेपर्यंत काही ना काही क्रिया घडतच असतात. परंतु, कर्माच्याच आधारे कर्माचा त्याग करण्याची एक विशेष 'युक्ती' आहे. ती युक्ती म्हणजे 'फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे'. जेव्हा आपण फळाची आसक्ती सोडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बांधत नाही. अर्जुनाला ते सांगतात की, तू या तात्विक युक्तीचा खोलवर विचार कर आणि त्यानुसार आचरण कर.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता आणि निकालाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हीच कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याची युक्ती (नैष्कर्म्य) समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीमध्ये संशयाचे घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या प्रगतीमध्ये संशय हा सर्वात मोठा अडथळा आणि सर्वात मोठे पाप आहे. ज्याप्रमाणे एखादा रस्ता माणसाला खोल दरीत नेऊन पाडतो, त्याचप्रमाणे संशय माणसाच्या बुद्धीला भ्रष्ट करून त्याला विनाशाकडे नेतो. संशयामुळे माणसाचा स्वतःवरचा आणि सत्यावरचा विश्वास उडतो, ज्यामुळे त्याचे ऐहिक आणि पारलौकिक दोन्ही प्रकारचे नुकसान होते. म्हणून साधकाने ज्ञानाच्या तलवारीने या संशयाचा नाश केला पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात जर आपण आपल्या ध्येयाबद्दल किंवा क्षमतेबद्दल सतत संशय घेतला, तर आपण कधीही प्रगती करू शकणार नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने जर मैदानात उतरताना 'मी जिंकेन की नाही' असा संशय मनात ठेवला, तर तो पूर्ण ताकदीने खेळू शकणार नाही आणि त्याचा पराभव निश्चित होईल.

आत्मज्ञानाच्या मार्गात संशय हा कसा सर्वात मोठा शत्रू आहे, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्वधर्माचे' म्हणजेच स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि सामाजिक स्थितीनुसार काही कर्तव्ये प्राप्त झालेली असतात. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी, स्वतःचे कर्तव्य पार पाडणे हेच आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक प्रगतीसाठी श्रेयस्कर असते. स्वधर्म आचरताना कितीही संकटे आली किंवा तो मार्ग कठीण वाटला, तरी तो सोडू नये; कारण त्यातच आत्मिक समाधान आणि ईश्वरी कृपा सामावलेली असते.

एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा अभ्यास कठीण वाटत असेल आणि त्याला वाटले की चित्रकला सोपी आहे, म्हणून त्याने गणिताचा अभ्यास सोडू नये. त्याचे विद्यार्थी म्हणून कर्तव्य (स्वधर्म) पूर्ण करणे हेच त्याच्या भविष्यासाठी हिताचे आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वतःच्या कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) महत्त्व स्पष्ट करत आहेत, मग ते कितीही कठीण का असेना.