🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मराठी भाषेच्या सामर्थ्याचे आणि सौंदर्याचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, संस्कृतमधील गहन आध्यात्मिक अर्थ मी 'देशी' म्हणजे मराठी भाषेत अशा प्रकारे मांडला आहे की, तो शब्दांच्या अलंकारांनी नटलेला आहे. हे शब्दरत्न इतके तेजस्वी आहेत की, खुद्द अर्थालाही आपले रूप या मराठी शब्दांच्या आरशात पाहून आश्चर्य वाटेल. ही केवळ भाषांतर नसून साहित्याचा एक उत्कृष्ट आविष्कार आहे, जिथे भाषा आणि अर्थ एकमेकांना पूरक ठरतात.

आपल्या मातृभाषेचा अभिमान बाळगणे आणि कठीण विषय सोप्या भाषेत मांडणे हे आपण यातून शिकू शकतो. उदाहरण: विज्ञानातील कठीण संकल्पना जेव्हा आपण आपल्या भाषेत सोप्या उदाहरणांनी सांगतो, तेव्हा ती अधिक प्रभावी ठरते.

ज्ञानेश्वर महाराज गीतेचा अर्थ मराठी भाषेत सांगताना त्या भाषेच्या सौंदर्याचे आणि शब्दरत्नांचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जो साधक आपली पाचही ज्ञानेंद्रिये विषयांच्या मोहापासून बाजूला काढून स्वतःच्या ताब्यात ठेवतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्म्याच्या ठिकाणी स्थिर होते. जसा कासव आपले पाय संकटाच्या वेळी पोटात ओढून घेतो, तसाच जो इंद्रियांना आवरतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय.

परीक्षेच्या काळात टीव्ही किंवा खेळाचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे इंद्रियनिग्रहाचे एक उत्तम उदाहरण आहे. यामुळे आपली बुद्धी एकाग्र होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून इंद्रियांच्या शक्तीचे आणि मनाच्या चंचलतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात प्रचंड वादळ सुटल्यावर नावेवरचा ताबा सुटतो आणि ती नाव सुरक्षितपणे किनाऱ्याला (थडिये) पोहोचू शकत नाही, उलट ती बुडण्याची भीती असते; त्याचप्रमाणे जर मन विषयांच्या आणि इंद्रियांच्या मागे धावू लागले, तर ते माणसाच्या विवेकाचा आणि बुद्धीचा नाश करते. साधकाने आपली बुद्धी स्थिर ठेवण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे, अन्यथा संसाराच्या वादळात जीवनरूपी नाव भरकटत जाते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या महत्त्वाच्या कामावर लक्ष केंद्रित करण्याचा प्रयत्न करतो आणि मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनामुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा आपण आपल्या ध्येयापासून दूर जातो. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रिये मनाला कशी भरकटवतात आणि त्यामुळे बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे सांगताना माऊलींनी हे उदाहरण दिले आहे.