🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा पुरुषाचे) वर्णन करतात. ज्या माणसाच्या मनातील भौतिक सुखांच्या कल्पना आणि भ्रम पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, तोच खरा 'पूर्णकाम' होतो. त्याला बाहेरच्या कोणत्याही वस्तूची गरज उरत नाही, कारण तो अखंडपणे आत्मसुखात मग्न असतो. त्याच्या सर्व वासना आत्मज्ञानामुळे शांत झालेल्या असतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण बाह्य गोष्टींमध्ये सुख शोधण्याऐवजी आपल्या कामात आणि स्वतःच्या समाधानात आनंद मानतो, तेव्हा आपल्याला मानसिक शांतता मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ पदकाच्या मोहाने न खेळता खेळाच्या आनंदासाठी खेळणे हे 'पूर्णकाम' होण्याचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज आत्मतृप्त आणि भ्रममुक्त पुरुषाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या चैतन्याने किंवा आत्मतत्त्वाने हे अफाट विश्व व्यापलेले आहे, ते सर्वथा अमर आहे. त्याचा कधीही नाश होऊ शकत नाही. आत्मा हा निराकार आहे; त्याला कोणतेही भौतिक रूप, आकार किंवा मर्यादा नाही. जसे आकाश सर्वत्र आहे पण त्याला पकडता येत नाही, तसेच आत्मा सर्वव्यापी असूनही निर्गुण आणि निराकार आहे. हे तत्त्व विश्वाचा आधार आहे पण स्वतः कोणत्याही रूपात बद्ध नाही.

आपल्या आयुष्यात येणारी संकटे किंवा शरीराचे आजार हे तात्पुरते आहेत हे समजून घ्यावे. आपण केवळ शरीर नसून एक अविनाशी अंश आहोत, हा विचार मनात ठेवल्यास भीती कमी होते. उदाहरण: एखाद्या कठीण प्रसंगात 'माझे अस्तित्व केवळ या शरीरापुरते मर्यादित नाही' हा विचार केल्यास मानसिक बळ मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे अधिक स्पष्टीकरण करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाच्या भयानक आणि अनावर स्वरूपाचे वर्णन करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात एखाद्या विषयाबद्दलची आसक्ती पूर्ण होत नाही, तेव्हा त्यातून क्रोधाचा जन्म होतो. हा क्रोध एखाद्या वणव्यासारखा असतो. ज्याप्रमाणे प्रदीप्त झालेला अग्नी समोर येईल त्या सर्व गोष्टींना भस्म करून टाकतो आणि त्याला शांत करणे कठीण असते, त्याचप्रमाणे एकदा का मनुष्याच्या अंतःकरणात क्रोधाचा संचार झाला की, त्याची विवेकबुद्धी नष्ट होते. हा क्रोध इतका प्रबळ असतो की तो स्वतःला किंवा इतरांनाही नियंत्रित करता येत नाही. हे क्रोधाचे विनाशकारी रूप साधकाने ओळखावे असा संदेश माऊली येथे देतात.

दैनंदिन जीवनात रागावर नियंत्रण मिळवणे अत्यंत आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या मित्राने तुमची चूक काढली आणि तुम्हाला खूप राग आला, तर त्या क्षणी काहीही बोलण्यापूर्वी दहापर्यंत अंक मोजावेत. जर आपण त्या रागाला (अग्नीला) वाढू दिले, तर तो आपल्या मैत्रीचा आणि मानसिक शांततेचा नाश करेल.

विषयांच्या चिंतनातून आसक्ती आणि आसक्तीतून क्रोध कसा निर्माण होतो, हे सांगताना माऊली क्रोधाची तीव्रता स्पष्ट करत आहेत.