🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (सांख्य मार्ग) आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग वाटले तरी त्यांचे अंतिम साध्य एकच आहे. संन्यासी ज्ञानाच्या बळावर ज्या मोक्षपदाला पोहोचतात, त्याच परमपदाला निष्काम कर्म करणारे योगीही पोहोचतात. या दोन्ही मार्गांच्या फळामध्ये कोणताही फरक नाही, हे सत्य अर्जुनाने अंतःकरणात ठसवावे असा उपदेश येथे केला आहे.

आपण कोणतेही काम करत असताना, ते काम फळाची अपेक्षा न ठेवता केल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ गुणांचा विचार न करता विषयाच्या ज्ञानासाठी अभ्यास केल्यास तणाव कमी होतो आणि यशही मिळते.

ज्ञानमार्ग आणि कर्ममार्ग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म पूर्णपणे सोडणे कोणालाही शक्य नाही, परंतु कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाता येते. जसे पाणी ओलांडण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण ध्येय हे तीरावर पोहोचणे असते, नावेवर बसून राहणे नाही. तसेच, विहित कर्मे (स्वधर्म) करत राहिल्याने चित्तशुद्धी होते आणि शेवटी मनुष्य 'नैष्कर्म्य' स्थितीला पोहोचतो. एकदा आत्मज्ञान झाले की कर्माचे ओझे किंवा त्याचे फळ माणसाला चिकटत नाही, म्हणजेच कर्माचा आधार घेऊनच कर्माचा त्याग होतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करणे हे एक कर्म आहे. परीक्षेचा निकाल मिळवण्यासाठी (तीर गाठण्यासाठी) अभ्यास (नाव) करणे आवश्यक आहे, पण एकदा ज्ञान प्राप्त झाले की केवळ अभ्यासाच्या ओझ्याखाली न दबून त्या ज्ञानाचा वापर जीवनात करणे महत्त्वाचे आहे. कर्मात अडकून न पडता ध्येयाकडे लक्ष द्यावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग कसा करावा, हे नावेच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी पाण्याचा त्याग करून जगू शकत नाही आणि पाण्यात गेल्यावरच त्याला सुरक्षितता व विश्रांती मिळते, त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, असा पुरुष जेव्हा आपल्या अंतरात्म्यात लीन होतो, तेव्हाच त्याला जगातील सर्व त्रासांपासून मुक्ती मिळून 'निवांत' अवस्था प्राप्त होते. बाह्य जगातील विषय त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो, तेव्हा आपण बाहेर उपाय शोधण्यापेक्षा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा कानोसा घेतला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी मनात भीती असेल तर डोळे मिटून स्वतःवर विश्वास ठेवल्यास माशाप्रमाणे आपल्यालाही मनात शांती मिळते.

स्थितप्रज्ञाला शांती कशी लाभते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज जलचराचे उदाहरण देत आहेत.