🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे अनन्यसाधारण महत्त्व विशद करतात. प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या स्वभावानुसार आणि सामाजिक स्थितीनुसार काही कर्तव्ये प्राप्त झालेली असतात. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा मोहक वाटले तरी ते आपल्यासाठी श्रेयस्कर नसते. आपला स्वधर्म जरी कठीण, कष्टदायक किंवा प्रतिकूल वाटला, तरी तोच आपल्याला आत्मोन्नतीकडे नेणारा असतो. स्वधर्माचे निष्काम भावनेने पालन करणे हीच खरी ईश्वरसेवा आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी इतरांच्या यशाची तुलना न करता आपल्या अभ्यासावर आणि आवडीच्या विषयावर लक्ष केंद्रित करणे हा त्यांचा स्वधर्म आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्याला गणितात रस असेल तर त्याने इतरांचे पाहून कला शाखेकडे न वळता आपल्या आवडीच्या विषयात मेहनत घ्यावी, जरी ती कठीण वाटली तरी.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन करण्याचे आध्यात्मिक महत्त्व आणि त्याची अपरिहार्यता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीगुरूंच्या अगाध आणि शब्दातीत स्वरूपाचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, गुरूंचे किंवा परब्रह्माचे स्वरूप इतके महान आहे की तिथे वाणी पोहोचू शकत नाही; वर्णन करायला शब्द अपुरे पडतात. तर्क किंवा बुद्धीचे विचार तिथे पोहोचण्यापूर्वीच थबकतात. अगदी मन सुद्धा त्या स्वरूपाचे आकलन करू न शकल्यामुळे माघार घेते. हे स्वरूप केवळ अनुभवाचे आहे, ते बुद्धीने किंवा शब्दांनी मांडता येत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्टीचे तर्क लावण्याचा प्रयत्न करतो, पण काही गोष्टी (जसे की भक्ती किंवा आंतरिक शांती) केवळ अनुभवायच्या असतात. उदाहरण: जेव्हा आपण निसर्गाचे अफाट सौंदर्य पाहतो, तेव्हा शब्द कमी पडतात; अशा वेळी शांत राहून तो आनंद घेणे हीच खरी भक्ती आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभी संत ज्ञानेश्वर महाराज आपले सद्गुरू श्री निवृत्तीनाथ यांच्या दिव्य आणि शब्दातीत स्वरूपाचे स्तवन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माची गहन गती स्पष्ट करतात. आत्मज्ञानी पुरुष जेव्हा कर्म करतो, तेव्हा तो स्वतःला कर्ता मानत नाही, म्हणून त्याचे कर्म 'अकर्म' होते. याउलट, एखादा मनुष्य बाहेरून शांत बसलेला दिसला तरी त्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू असतात, तर ते 'अकर्म' असूनही 'कर्म'च असते. हा सूक्ष्म भेद ओळखणे सामान्य बुद्धीच्या पलीकडचे आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, जेणेकरून त्याचा मानसिक ताण येणार नाही.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील कर्माच्या गुंतागुंतीच्या स्वरूपावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.