🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत एक अतिशय सुंदर दृष्टांत देतात. आईला आपल्या बाळाबद्दल इतके प्रेम असते की बाळाला भूक लागली की तिला आपोआप पान्हा फुटतो. तसेच, अर्जुनाला मोह झाला आणि त्याने प्रश्न विचारले, हे केवळ एक निमित्त ठरले. पण त्या निमित्ताने भगवंतांनी जे गीतेचे ज्ञान दिले, त्याने केवळ अर्जुनाचेच नव्हे, तर संपूर्ण जगाचे कल्याण झाले. अर्जुनामुळे हे अमृतासारखे ज्ञान सर्वांना मिळाले आणि अवघे जग तृप्त झाले.

कधीकधी एका व्यक्तीच्या प्रश्नामुळे किंवा अडचणीमुळे सर्वांनाच फायदा होतो. उदाहरणार्थ, वर्गात एका विद्यार्थ्याने विचारलेल्या शंकेमुळे शिक्षकांनी दिलेले स्पष्टीकरण संपूर्ण वर्गाला समजते. आपण नेहमी इतरांच्या कल्याणासाठी निमित्त बनले पाहिजे. उदाहरण: एखाद्याने विचारलेल्या चांगल्या प्रश्नामुळे सर्वांचेच ज्ञान वाढते.

ज्ञानेश्वर महाराज सांगत आहेत की अर्जुन हा केवळ एक निमित्त होता, ज्याच्यामुळे संपूर्ण जगाला गीतेचे ज्ञान मिळाले.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्रावरील पांडव आणि कौरव या दोन्ही सैन्यांच्या अफाट विस्ताराचे वर्णन करत आहेत. 'कळांतकाळ' म्हणजे युगाचा अंत किंवा प्रलयकाळ. जेव्हा प्रलय येतो, तेव्हा समुद्र आपल्या मर्यादा सोडून सर्वत्र पसरतो आणि सर्व काही गिळंकृत करतो. तसेच, ही दोन्ही सैन्ये एकमेकांसमोर उभी ठाकली असताना त्यांचा विस्तार आणि त्यातील आवेश पाहून असे वाटते की जणू दोन महासागर एकमेकांवर आदळणार आहेत किंवा महाप्रलयाच्या वेळी संपूर्ण आकाशच खाली कोसळले आहे. हे वर्णन युद्धाच्या भीषणतेची आणि त्या प्रसंगाच्या गांभीर्याची पूर्वकल्पना देते.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात दोन मोठ्या समस्या किंवा आव्हाने एकाच वेळी समोर येतात, तेव्हा घाबरून न जाता त्यांच्या भव्यतेचा स्वीकार करून धैर्याने सामोरे जावे. उदाहरण: परीक्षेचा ताण आणि घरगुती जबाबदाऱ्या या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी आल्यावर डगमगून न जाता नियोजन करणे.

कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जमलेल्या दोन्ही अफाट सैन्यांचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा स्वभावतःच पूर्ण असतो. पावसाळ्यात अनेक नद्या वेगाने समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा त्यात अतिरिक्त वाढ होत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या अंतःकरणात सर्व प्रकारचे विषय किंवा भोग प्रवेश करतात, पण तो त्यांच्यामुळे विचलित होत नाही, तोच खरी शांती प्राप्त करतो. आत्मस्वरूपात तृप्त असल्यामुळे त्याला बाह्य गोष्टींची हाव उरत नाही.

आपल्या आयुष्यात सुख किंवा दुःख आले तरी समुद्राप्रमाणे शांत राहावे. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून हुरळून जाऊ नये आणि कमी मिळाले म्हणून खचून जाऊ नये, तर मनाचा समतोल राखावा.

स्थितप्रज्ञाच्या स्थिर बुद्धीचे आणि त्याच्या मनाच्या अथांगतेचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.