🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माच्या बाबतीत मनात निर्माण झालेली द्विधा अवस्था किंवा शंका सोडून देणे आवश्यक आहे. 'विवंचना' म्हणजे मनातील तर्क-वितर्क किंवा चिंता. जेव्हा माणूस आपल्या विहित कर्तव्यापासून (स्वधर्मापासून) विचलित होतो, तेव्हाच गोंधळ निर्माण होतो. म्हणून, मनाला स्थिर करून आणि पूर्णपणे जागृत राहून आपल्या वाट्याला आलेल्या कर्मात झोकून देणे, हाच खरा कर्मयोग आहे असे महाराज सांगतात.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता (विवंचना) न करता, केवळ अभ्यासावर (स्वधर्मावर) लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला मनातील संभ्रम सोडून आपल्या विहित कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जेव्हा मनुष्य इंद्रियांच्या विषयांमध्ये (भोगवस्तूंमध्ये) गुंततो, तेव्हा त्याची बुद्धी भ्रमिष्ट होते. विषयांच्या आकर्षणापोटी माणसाला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे समजेनासे होते. हे विषय एखाद्या निमित्तासारखे येतात आणि माणसाच्या बुद्धीचे तेज हिरावून घेतात. यामुळे त्याची विवेकशक्ती लोप पावते आणि तो चुकीच्या मार्गाला लागतो. आत्मज्ञानाच्या मार्गातील हा सर्वात मोठा अडथळा आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाऐवजी मोबाईल किंवा खेळाच्या अति आहारी जातो, तेव्हा आपली प्रगती थांबते. अशा वेळी आपण 'विवेक' वापरून क्षणिक सुखापेक्षा दीर्घकालीन ध्येयाला प्राधान्य दिले पाहिजे.

अर्जुनाला उपदेश करताना ज्ञानेश्वर महाराज विषयांच्या आसक्तीमुळे बुद्धीवर आणि विवेकावर होणाऱ्या घातक परिणामांचे वर्णन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अद्वैत स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हा आत्मा स्वरूपाने अचल आणि अढळ आहे. ज्याप्रमाणे क्षीरसागरात (दुधाच्या समुद्रात) उठणाऱ्या लाटा या मूळ दुधापेक्षा वेगळ्या नसतात, त्या दुधाचेच स्वरूप असतात, त्याचप्रमाणे हा आत्मा परमात्म्यापेक्षा भिन्न नाही. तो स्वरूपाने एकच आहे. आत्म्याला कोणतेही विकार शिवत नाहीत, म्हणून अर्जुनाने शोक करणे थांबवावे असा उपदेश येथे दिला आहे.

आपल्यातील आणि इतरांमधील ईश्वरी अंश एकच आहे हे ओळखून सर्वांशी प्रेमाने वागावे. उदाहरण: संकटात घाबरून न जाता मन शांत ठेवणे, कारण आपला मूळ आत्मा अविनाशी आणि स्थिर आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व, त्याचे अचल स्वरूप आणि परमात्म्याशी असलेले त्याचे ऐक्य समजावून सांगत आहेत.