🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, जोपर्यंत इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मानवी बुद्धी स्थिर होऊ शकत नाही. साधकाने जेव्हा जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवला, तेव्हा त्याची बुद्धी कोणत्याही बाह्य दबावाशिवाय नैसर्गिकरित्या (स्वभावें) स्थिर होते. ही स्थिती इतकी उच्च असते की, मनामध्ये विषयांची केवळ ओढच संपत नाही, तर त्यांचे स्मरण किंवा नावही शिल्लक राहत नाही. हीच खरी 'स्थितप्रज्ञ' अवस्था होय.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांपासून स्वतःला दूर ठेवणे, हे इंद्रिय संयमाचे एक व्यावहारिक उदाहरण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर विजय मिळवल्याने बुद्धी कशी स्थिर होते, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गीतेतील कर्माच्या गहन सिद्धांताचे स्पष्टीकरण देतात. जो मनुष्य कर्म करत असतानाही आपण कर्ता नाही या भावनेने (अकर्म) राहतो आणि काहीही न करता बसलेला असतानाही मनात चाललेल्या विचारांचे (कर्म) भान ठेवतो, तोच खरा आत्मज्ञानी आहे. हे कर्माचे गुपित किंवा मर्म ज्याला उमजले, तोच संसारातून मुक्त होतो आणि त्यालाच खरा 'पुरुष' किंवा ज्ञानी म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ निकालाची चिंता न करता अभ्यासात पूर्णपणे मग्न होणे हे कर्मातील अकर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गुपिताचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, ज्ञानमार्ग (सांख्य) आणि निष्काम कर्ममार्ग (योग) हे दिसायला वेगळे असले तरी त्यांचे अंतिम साध्य 'मोक्ष' हे एकच आहे. ज्याप्रमाणे वेगवेगळ्या मार्गांनी गेले तरी प्रवासी एकाच मुक्कामावर पोहोचतात, त्याप्रमाणे ज्ञानी आणि कर्मयोगी एकाच परमानंदाला प्राप्त होतात. जो या दोन्ही मार्गांतील तात्विक एकता ओळखतो, त्याचीच दृष्टी यथार्थ आहे.

आपण ऑफिसमध्ये काम करत असू किंवा मंदिरात ध्यान करत असू, जर दोन्ही गोष्टी निस्वार्थ भावनेने केल्या, तर दोन्हीचे फळ सारखेच मिळते. उदाहरण: प्रामाणिकपणे आपले कर्तव्य पार पाडणे ही सुद्धा ईश्वराची भक्तीच आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांख्ययोग आणि कर्मयोग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच आहे हे समजावून सांगत आहेत.