🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे आकाशात दाट ढग जमा झाले की प्रखर सूर्यही दिसेनासा होतो, त्याप्रमाणे अर्जुनाचे शौर्य आणि विवेक मोहाच्या ढगांखाली झाकले गेले आहे. अर्जुन हा मुळात ज्ञानी आणि वीर आहे, परंतु युद्धाच्या प्रसंगी निर्माण झालेल्या 'स्वकीय' प्रेमामुळे (मोह) त्याची बुद्धी भ्रमिष्ट झाली आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावनेच्या आहारी जाऊन चुकीचा निर्णय घेतो, तेव्हा आपण या ओवीचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आल्यावर निराश होणे म्हणजे आपल्या आत्मविश्वासावर मोहाचे ढग येण्यासारखे आहे.

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्राला अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे भौतिक वस्तू शस्त्र, अग्नी किंवा पाण्याने नष्ट होतात, तसा आत्मा नाही. तो या सर्व भौतिक घटकांच्या पलीकडे आहे. शरीर हे नश्वर आहे, पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) कधीही संपत नाही. सांख्य योगातील हा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत आहे जो मनुष्याला मृत्यूच्या भीतीतून मुक्त करतो.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा अपयशाने खचतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ स्वरूप (आत्मा) कोणत्याही बाह्य संकटाने नष्ट होऊ शकत नाही. उदाहरण: एखाद्या व्यक्तीचे नुकसान झाले तरी तिने 'माझे अस्तित्व या नुकसानापेक्षा मोठे आहे' हा विचार करून धीर धरावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे शाश्वत आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संजयाने धृतराष्ट्राला सांगितले की, अर्जुनाची व्याकुळता पाहून श्रीकृष्णाच्या मनात करुणेचा उदय झाला. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यातील ढग पाण्याने भरलेले असतात आणि ते पृथ्वीवर वर्षाव करण्यासाठी आतुर असतात, त्याचप्रमाणे श्रीकृष्ण अर्जुनावर आपल्या ज्ञानाचा आणि प्रेमाचा वर्षाव करण्यासाठी सज्ज झाले होते. हे श्रीकृष्णाच्या भक्तवत्सल स्वरूपाचे दर्शन आहे. अर्जुनाचे दुःख पाहून देवाला राग आला नाही, तर उलट त्याच्याबद्दल अधिक प्रेम वाटले.

जेव्हा आपला एखादा मित्र किंवा नातेवाईक संकटात असतो, तेव्हा आपण त्याच्यावर रागावण्याऐवजी प्रेमाने आणि सहानुभूतीने त्याला मदत केली पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर मुलाला ओरडण्याऐवजी पालकांनी त्याला प्रेमाने समजावून सांगणे.

अर्जुनाचा शोक पाहून श्रीकृष्णाच्या मनात निर्माण झालेली दया संजयाने धृतराष्ट्राला सांगितली आहे.