🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, हे संपूर्ण विश्व ज्या परब्रह्मातून निर्माण झाले आहे, जो या सृष्टीचा उगम आहे, त्या मूळ स्वरूपाशी ज्याचे मन एकरूप झाले आहे, तोच खरा योगी होय. ज्याप्रमाणे नदी समुद्रात मिळाल्यावर तिचे वेगळे अस्तित्व संपते आणि ती शांत होते, त्याप्रमाणे ज्याचे मन ईश्वराच्या ठिकाणी स्थिर झाले आहे, त्यालाच परमानंदाची प्राप्ती होते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना आपले मन विचलित होऊ न देता, त्या कामाच्या मूळ उद्देशावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ पुस्तकावर लक्ष न देता त्यातील ज्ञानाशी एकरूप व्हावे.

सृष्टीच्या मूळ तत्वाशी एकरूप झालेल्या आत्मज्ञानी पुरुषाच्या मनाची स्थिती ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे अनन्यसाधारण महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे किंवा धर्माचे अनुकरण करू नये, कारण ते दिसायला सोपे वाटले तरी ते आपल्या प्रकृतीला साजेसे नसते. आपला स्वधर्म, जो आपल्याला आपल्या स्वभावानुसार आणि परिस्थितीनुसार प्राप्त झाला आहे, तोच आपल्यासाठी परम मंगलमय आहे. जरी तो स्वधर्म आचरताना अत्यंत कठीण (अतिविषम) वाटला किंवा त्यात कष्ट असले, तरीही त्याचेच निष्ठेने पालन करावे, कारण त्यातच आत्मोन्नती सामावलेली असते.

प्रत्येकाने दुसऱ्याच्या यशाची किंवा कामाची नक्कल न करता आपल्या स्वतःच्या जबाबदाऱ्या पार पाडाव्यात. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याला गणितात रस असेल तर त्याने मित्राचे पाहून जबरदस्तीने वैद्यकीय क्षेत्राकडे न वळता गणितातच प्रगती करावी, कारण तोच त्याचा स्वधर्म आहे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे श्रेष्ठत्व आणि त्याचे पालन करण्याची आवश्यकता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत. येथे 'संन्यास' म्हणजे केवळ वस्त्रांचा त्याग नव्हे, तर बुद्धीने कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे होय. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी सर्व अशुद्धता जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे हा फलाशात्याग मनुष्याचे अंतःकरण शुद्ध करतो. या जगामध्ये किंवा स्वर्गादी तिन्ही लोकांमध्ये आत्मज्ञानायुक्त अशा या त्यागासारखी दुसरी कोणतीही पवित्र किंवा पावन करणारी गोष्ट नाही. हेच परम सत्य आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' या चिंतेत न राहता, ते काम उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासाच्या आनंदासाठी अभ्यास करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्म आणि बुद्धियोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून त्यागाची थोरवी स्पष्ट करतात.