🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जो पुरुष कर्माच्या ठिकाणी अकर्म (म्हणजे मी कर्ता नाही ही भावना) पाहतो आणि अकर्माच्या ठिकाणी कर्म पाहतो, तोच मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे. असा पुरुष बाह्यतः सर्व कर्मे करत असला तरी अंतर्यामी तो कर्माच्या फळापासून अलिप्त असतो. तो आत्मस्वरूपात स्थिर असल्याने त्याला कर्माचे बंधन लागत नाही. तोच खरा योगयुक्त आणि पवित्र पुरुष असून त्याने जीवनाचे सार्थक केले आहे असे समजावे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता आपले कर्तव्य म्हणून करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे गहन तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्या ज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात जो कर्माच्या बंधनातून मुक्त झाला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अथांग पाणी ओलांडण्यासाठी आपल्याला पाण्याचाच आधार असलेल्या नौकेची मदत घ्यावी लागते, त्याचप्रमाणे संसाराच्या कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करून चालत नाही. उलट, फळाची आशा न धरता केलेली कर्मेच (निष्काम कर्म) माणसाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त करतात. कर्मानेच कर्माचा क्षय होतो, जेव्हा त्या कर्मामागे 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे काम केवळ माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' हा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता काम केल्यास त्याला कर्माचे बंधन न लागता आत्मिक समाधान मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की अनासक्त वृत्तीने केलेले कर्म कर्माच्या बंधनातून कशी मुक्तता करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्कारी पुरुषाची स्थिती स्पष्ट करतात. जो मनुष्य आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेतो, तो स्वतःच ब्रह्मरूप होतो. अशा स्थितीत त्याच्यासाठी 'मी' आणि 'जग' हा भेद संपतो. ज्याला स्वतःबाहेर काहीही मिळवायचे उरले नाही, त्याला कोणतेही कर्म करण्याचे बंधन राहत नाही. तो कर्माच्या पलीकडे गेलेला असतो आणि त्याचे जीवन सहज स्फूर्तीने चालते.

जेव्हा आपण एखादे काम केवळ आनंदासाठी करतो आणि त्यातून काही मिळवण्याची हाव नसते, तेव्हा ते काम ओझे वाटत नाही. उदाहरणार्थ, एखादा कलाकार जेव्हा आपल्या कलेत हरवून जातो, तेव्हा त्याला वेळेचे किंवा कष्टाचे भान राहत नाही, तेच त्याचे आत्मसुख असते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अशा व्यक्तीबद्दल सांगत आहेत जिने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे आणि जिला आता कर्माचे बंधन उरलेले नाही.