🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य कर्मकांडे किंवा द्रव्याचा (संपत्तीचा) उपयोग करून केलेले यज्ञ हे मर्यादित फळ देणारे असतात. त्याउलट, 'ज्ञानयज्ञ' म्हणजे आत्मज्ञानासाठी केलेले प्रयत्न हे सर्वश्रेष्ठ आहेत. कारण सर्व कर्मांची अंतिम परिप्ती ही ज्ञानातच होते. ज्ञान हे मनुष्याला अज्ञानाच्या पलीकडे नेते आणि मोक्षाचा मार्ग मोकळा करते. भौतिक यज्ञ हे साधने आहेत, तर ज्ञान हे साध्य आहे.

केवळ बाह्य कृती किंवा कर्मकांड करण्यापेक्षा, आपण जे काम करतो त्यामागचे शास्त्र आणि अर्थ समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, केवळ झाडे लावण्यापेक्षा ती पर्यावरणासाठी का महत्त्वाची आहेत हे समजून घेऊन त्यांचे संगोपन करणे हा 'ज्ञानयज्ञ' आहे.

या ओवीत श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या टीकेद्वारे) भौतिक यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ का आहे, याचे विवेचन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गुढ रहस्याचे स्पष्टीकरण देतात. ते म्हणतात की, कर्म न करणे म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाली थांबवणे नव्हे. उलट, कर्म करत असतानाच त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे, हीच खरी 'कर्मसंन्यास' घेण्याची युक्ती आहे. कर्माच्या आधारानेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला अर्जुनाने शिकावी, असा उपदेश येथे दिला आहे. यालाच 'कर्मात अकर्म' पाहणे असे म्हणतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि निकालाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करत असतानाच कर्माच्या बंधनातून मुक्त कसे राहावे, याचे गुपित अर्जुनाला सांगत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज भीष्म पितामहांच्या शौर्याचे आणि व्यक्तिमत्वाचे वर्णन करतात. भीष्म हे केवळ वयानेच मोठे नव्हते, तर त्यांचे तेज आणि सामर्थ्य सूर्यासारखे प्रखर होते. 'प्रतापाचा अर्कु' या शब्दांतून ज्ञानेश्वर माऊली त्यांच्या अफाट पराक्रमाचा गौरव करतात. युद्धाची घोषणा करण्यासाठी त्यांनी जो शंखनाद केला, तो इतका प्रचंड आणि आत्मविश्वासपूर्ण होता की त्याला 'सिंहनाद' (सिंहाची गर्जना) म्हटले गेले आहे. हे त्यांच्या निर्भयतेचे आणि कौरव सैन्याचे नेतृत्व करण्याच्या त्यांच्या दृढनिश्चयाचे प्रतीक आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कार्याची सुरुवात करतो, तेव्हा आपल्या मनात भीष्म पितामहांसारखा आत्मविश्वास आणि स्पष्टता असावी. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या स्पर्धेत किंवा परीक्षेला सामोरे जाताना, भीती न बाळगता पूर्ण तयारीने आणि धैर्याने आपली उपस्थिती दर्शवणे आवश्यक आहे.

संजय धृतराष्ट्राला युद्धाच्या मैदानावरील दृश्य सांगत आहे, जिथे भीष्म पितामहाने दुर्योधनाला धीर देण्यासाठी शंखनाद केला.