🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे आकाशात उमटलेला आभास (उदा. निळेपणा किंवा ढग) शेवटी आकाशातच विरून जातो, कारण तो आकाशापेक्षा वेगळा नसतो; त्याचप्रमाणे आत्म्याचा प्रकाश किंवा त्याचे स्वरूप हे केवळ आत्म्यालाच कळू शकते. ते बुद्धी, मन किंवा इंद्रियांच्या पलीकडचे आहे. आत्मसाक्षात्कार ही एक स्वानुभूती आहे, जी शब्दांत सांगता येत नाही, ती फक्त अनुभवायची असते.

दैनंदिन जीवनात स्वतःच्या क्षमता ओळखण्यासाठी बाहेरच्या जगाकडून कौतुक मिळवण्यापेक्षा अंतर्मुख होऊन स्वतःला समजून घेणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, कठीण प्रसंगात घाबरून न जाता शांत बसून स्वतःच्या आंतरिक शक्तीचा शोध घेतल्यास योग्य मार्ग सापडतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्म्याचे स्वयंप्रकाशित आणि अद्वैत स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जो साधक आपली पाचही ज्ञानेंद्रिये विषयांच्या मोहापासून बाजूला काढून स्वतःच्या ताब्यात ठेवतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्म्याच्या ठिकाणी स्थिर होते. जसा कासव आपले पाय संकटाच्या वेळी पोटात ओढून घेतो, तसाच जो इंद्रियांना आवरतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय.

परीक्षेच्या काळात टीव्ही किंवा खेळाचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे इंद्रियनिग्रहाचे एक उत्तम उदाहरण आहे. यामुळे आपली बुद्धी एकाग्र होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला संदेश स्पष्ट करतात. अर्जुन मोहामुळे आणि संभ्रमामुळे युद्ध करण्यास टाळाटाळ करत होता. महाराज म्हणतात की, ही चिंता 'झकविली' म्हणजे तुला फसवणारी आणि तुझ्या कर्तव्यापासून दूर नेणारी आहे. क्षत्रियाचे परम कर्तव्य म्हणजे अधर्माविरुद्ध लढणे. त्यामुळे मनातील सर्व शंका आणि भीती त्यागून, कृतीसाठी सज्ज होणे हाच एकमेव मार्ग आहे. येथे 'धनुष्य हाती घेणे' म्हणजे केवळ शस्त्र उचलणे नसून आपल्या जबाबदारीचा स्वीकार करणे होय.

जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या कामाला घाबरतो किंवा गोंधळतो, तेव्हा जास्त विचार न करता आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करून कामाला सुरुवात करावी. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास खूप आहे म्हणून रडत न बसता, पुस्तक हातात घेऊन अभ्यासाला सुरुवात करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक गोंधळ आणि भीती सोडून युद्धासाठी तयार होण्यास सांगत आहेत.