🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे वर्णन करताना समुद्राची उपमा देतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात नद्यांना पूर येतो आणि त्या सर्व नद्या समुद्रात येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या ठिकाणी शांत आणि पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे, त्याच्या समोर कितीही भोगाचे विषय आले किंवा मनात अनेक इच्छा निर्माण झाल्या, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपाच्या आनंदाने इतका तृप्त असतो की बाह्य जगातील आकर्षणे त्याला स्पर्श करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने येतात. जसे की सोशल मीडियावरील दिखावा किंवा अनावश्यक वस्तूंची खरेदी. अशा वेळी समुद्राप्रमाणे स्वतःच्या विचारांवर ठाम राहून, बाह्य गोष्टींनी विचलित न होता आपले मानसिक संतुलन राखणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याची मानसिक शांती स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अज्ञानाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे जन्मांध व्यक्तीला प्रकाशाचे अस्तित्व किंवा दिव्याची ज्योत दिसत नाही, त्याप्रमाणे ज्या मनुष्याच्या अंतःकरणात अज्ञानाचा अंधकार भरलेला असतो, त्याला आत्मज्ञानाचा प्रकाश कधीच जाणवत नाही. अज्ञान हे बुद्धीला ग्रासून टाकते, ज्यामुळे मनुष्याला योग्य आणि अयोग्य यातील फरक समजत नाही. हे अज्ञानच माणसाला सत्यापासून दूर ठेवते.

जर आपण नवीन गोष्टी शिकायला तयार नसू (अज्ञान), तर आपल्याला प्रगतीची संधी (प्रकाश) दिसत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विषयाची भीती मनात धरून बसलो तर तो विषय कधीच सोपा वाटणार नाही.

अज्ञानामुळे मनुष्याची दृष्टी कशी धूसर होते, हे स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज अंधळ्याचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गहनतेचे विवेचन करतात. ते म्हणतात की, कर्म म्हणजे काय, अकर्म म्हणजे काय आणि निषिद्ध कर्म (विकर्म) म्हणजे काय, हे समजून घेणे अत्यंत कठीण आहे. अगदी सूक्ष्म बुद्धी असलेले आणि शास्त्रात निपुण असलेले विद्वानही या विषयावर विचार करताना गोंधळात पडतात. कर्माची गती इतकी गुंतागुंतीची आहे की, बाह्यतः कर्म वाटणारी गोष्ट आंतरिकदृष्ट्या अकर्म असू शकते. म्हणून साधकाने कर्माचे मर्म अत्यंत सावधगिरीने आणि सखोलपणे समजून घेतले पाहिजे, जेणेकरून तो कर्माच्या बंधनात अडकणार नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कृती करतो, पण त्यामागील हेतू महत्त्वाचा असतो. उदाहरणार्थ, जर एखादा डॉक्टर रुग्णावर शस्त्रक्रिया करतो, तर ते वरवर पाहता हिंसक कर्म वाटू शकते, पण त्याचा हेतू जीव वाचवणे हा असल्याने ते 'अकर्म' ठरते. आपण आपले कर्तव्य करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता ते करावे, हेच कर्माचे मर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गहन सिद्धांतावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचे मर्म स्पष्ट करत आहेत.