🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्ञानी पुरुष जगातील सर्व आवश्यक कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे केले' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते पुन्हा जमिनीतून उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या अग्नीत शुद्ध झालेले कर्म मनुष्याला जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात किंवा कर्माच्या बंधनात अडकवत नाही. कर्माचे अस्तित्व असूनही त्याचे फळ चिकटत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' हा अहंकार सोडून कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता केवळ आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास मनाला खरी शांती मिळते आणि कर्माचे ओझे वाटत नाही.

अहंकाररहित कर्माचे फळ कसे मिळत नाही आणि ते बंधनास कारणीभूत कसे ठरत नाही, हे सांगताना माऊलींनी भाजलेल्या बीयाचा दृष्टांत दिला आहे.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सावध करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, केवळ बाह्यतः कर्माचा त्याग करणे म्हणजे खरा संन्यास नव्हे. जर तुझे मन युद्धाच्या कर्तव्यापासून पळ काढू पाहत असेल, तर ते स्वतःच्या मनाला फसवण्यासारखे आहे. मनामध्ये संभ्रम असताना घेतलेला संन्यास हा टिकणारा नसतो आणि तो आध्यात्मिक प्रगतीसाठी पूरक नसतो. म्हणून, हे धनुर्धरा, तू तुझ्या विहित कर्तव्याचा त्याग करून खोटा संन्यास घेऊ नकोस.

आपल्या जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढण्यासाठी आध्यात्मिकतेचा किंवा वैराग्याचा खोटा आधार घेऊ नये. उदाहरणार्थ, अभ्यासाचा कंटाळा आला म्हणून 'मला या जगाशी काही देणेघेणे नाही' असे म्हणणे म्हणजे स्वतःच्या मनाची फसवणूक करणे होय. त्याऐवजी आपले कर्तव्य धैर्याने पार पाडावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्तव्याचा त्याग करून खोटा संन्यास न घेण्याबद्दल आणि मनाची फसवणूक न करण्याबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, 'काम' किंवा वासना हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. हा शत्रू ज्ञान (आत्मज्ञान) आणि विज्ञान (अनुभवजन्य ज्ञान) या दोन्हीचा नाश करतो. या कामावर विजय मिळवण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे ही पहिली पायरी आहे. जोपर्यंत इंद्रिये स्वैरपणे विषयांकडे धावत राहतील, तोपर्यंत मनावर ताबा मिळवणे अशक्य आहे. म्हणून अर्जुनाला प्रथम इंद्रियनिग्रह करण्याचा सल्ला दिला आहे.

जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघण्याची किंवा खेळण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा त्या इच्छेला आवर घालून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वरीच्या माध्यमातून अर्जुनाला सांगतात की, बुद्धीला ग्रासणाऱ्या वासनांवर विजय मिळवण्यासाठी इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवणे आवश्यक आहे.