🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे अत्यंत सूक्ष्म स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की आत्मज्ञान ही अशी एक अवस्था आहे जी मानवी बुद्धीच्या आणि तर्काच्या पलीकडे आहे. बुद्धी ही द्वैतावर आधारित असते, तर आत्मज्ञान हे अद्वैत असते, म्हणून तिथे बुद्धीचा प्रवेश होऊ शकत नाही. तसेच, जिथे अविद्या (अज्ञान) मुळासकट नष्ट झालेली असते, तिथेच खऱ्या ज्ञानाचा प्रकाश असतो. हे ज्ञान मिळवणे म्हणजे स्वतःच्या मूळ स्वरूपाची ओळख होणे होय.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्ट बुद्धीने आणि तर्काने सोडवण्याचा प्रयत्न करतो, पण मनाची खरी शांती मिळवण्यासाठी कधीकधी विचारांच्या पलीकडे जाऊन शांत बसावे लागते. उदाहरणार्थ: जेव्हा आपण खूप तणावात असतो, तेव्हा केवळ विचार करण्यापेक्षा ध्यान (Meditation) केल्याने आपल्याला अंतर्मनातील शांततेचा अनुभव येतो, जे आत्मज्ञानाकडे जाणारे एक पाऊल आहे.

दुसऱ्या अध्यायात श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे स्वरूप सांगत आहेत. ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्मज्ञान म्हणजे नेमके काय, याची व्याख्या स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी देह हा पंचमहाभूतांपासून बनलेला असून तो काळाच्या ओघात नष्ट होणारा आहे. परंतु, या देहाच्या आत जे आत्मतत्त्व आहे, ते कधीही नष्ट होत नाही. ते 'अक्षर' म्हणजे ज्याचा कधीही क्षय होत नाही असे शाश्वत आहे. शरीराचा अंत झाला तरी आत्म्याचा अंत होत नाही, हेच अंतिम सत्य आहे असे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला पटवून देतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आजारपण किंवा मृत्यूला घाबरतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की शरीर बदलणारे आहे, पण आपले खरे अस्तित्व (आत्मा) कायम आहे. उदाहरणार्थ, जुने कपडे बदलून नवीन घालण्यासारखेच हे शरीर बदलणे आहे, असे मानल्यास दुःख कमी होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला शरीर आणि आत्मा यातील फरक समजावून सांगत आहेत. ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड कितीही मोठे किंवा जड असले तरी अग्नीच्या संपर्कात आल्यावर त्याचे अस्तित्व संपते आणि तो अग्नीच बनतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश एकदा अंतःकरणात प्रकट झाला की, मनुष्याची सर्व संचित आणि प्रारब्ध कर्मे (अहंकारयुक्त भाव) नष्ट होतात. ज्ञान हे अग्नीसारखे शुद्ध करणारे आहे, जे अज्ञानाचा अंधकार आणि कर्मांचे बंधन मुळापासून संपवून टाकते.

आपल्या आयुष्यातील भीती किंवा अज्ञान घालवण्यासाठी त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, प्रकाशात (ज्ञानात) ती दोरी आहे हे समजताच भीती नष्ट होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अग्नीचे उदाहरण देऊन आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करत आहेत.