🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे अद्वितीयत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मानवी जीवनाला शुद्ध करणारी ज्ञानापेक्षा मोठी कोणतीही शक्ती नाही. जसे सूर्याला प्रकाशासाठी दुसऱ्या दिव्याची गरज नसते, तसेच ज्ञानाला उपमा देण्यासाठी जगात दुसरी कोणतीही वस्तू समर्थ नाही. हे ज्ञान बाह्य जगात शोधून सापडत नाही, तर जेव्हा साधक कर्मयोग आणि भक्तीने परिपक्व होतो, तेव्हा ते त्याच्या अंतःकरणात आपोआप प्रकट होते.

दैनंदिन जीवनात केवळ माहिती गोळा करणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. एखाद्या गोष्टीचा सखोल अनुभव आणि त्यातून मिळणारा विवेक म्हणजे खरे ज्ञान. उदाहरण: संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता, परिस्थितीचे शांतपणे आकलन करून मार्ग काढणे हे ज्ञानाचे लक्षण आहे.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील ३८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची महती सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योगाभ्यासाचे गुह्य स्पष्ट करतात. साधक जेव्हा प्राणायाम करतो, तेव्हा तो श्वासावर नियंत्रण मिळवतो. 'पूरक' क्रियेत बाहेरील वायू आत घेताना तो अपान वायूमध्ये प्राणाचे मीलन करतो, तर 'रेचक' करताना प्राणामध्ये अपानाचे हवन करतो. शेवटी 'कुंभक' अवस्थेत दोन्ही वायूंची गती रोखून तो चित्त स्थिर करतो. हा एक प्रकारचा 'योगयज्ञ' आहे, ज्याद्वारे इंद्रिये आणि मन शुद्ध होऊन आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो किंवा राग येतो, तेव्हा पाच मिनिटे शांत बसून दीर्घ श्वास घेतल्याने (प्राणायाम केल्याने) मन शांत होते आणि आपण योग्य निर्णय घेऊ शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या आधी भीती वाटत असल्यास प्राणायाम केल्याने एकाग्रता वाढते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला विविध प्रकारच्या यज्ञांची माहिती देत आहेत, ज्यात प्राणायामाच्या माध्यमातून केल्या जाणाऱ्या योगयज्ञाचे महत्त्व सांगितले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मातील अकर्माचे रहस्य उलगडतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्म करतो, पण त्या कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही किंवा 'मी हे केले' असा अहंकार बाळगत नाही, तेव्हा ते कर्म असूनही अकर्म ठरते. अशा व्यक्तीलाच 'योगयुक्त' किंवा पूर्ण ज्ञानी म्हटले जाते. हे आत्मज्ञानाचे लक्षण आहे की बाह्यतः क्रिया घडत असतानाही अंतर्यामी अलिप्तता असणे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखादा समाजसेवक प्रसिद्धीची हाव न धरता सेवा करतो, तेव्हा त्याचे कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत, जिथे कर्मात अकर्म पाहण्याची दृष्टी महत्त्वाची आहे.