🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, इंद्रियांच्या द्वारे मिळणारे जे भोग आहेत, ते वरवर सुखकारक वाटले तरी प्रत्यक्षात ते केवळ दुःखालाच जन्म देतात. ज्याप्रमाणे विष कालवलेले अन्न खाताना गोड लागते पण परिणामी मृत्यू ओढवते, तसेच हे विषय आहेत. हे भोग सुरुवातीला आणि शेवटीही कष्टदायकच असतात. ज्ञानी पुरुष हे सत्य जाणतो, म्हणून तो क्षणभंगुर सुखाच्या मागे न लागता आत्मसुखात रममाण होतो. अर्जुनाला सावध करताना माउली म्हणतात की, हे विषय म्हणजे दुःखाची खाण आहेत हे लक्षात घे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा तात्पुरत्या सुखासाठी (उदा. अति खाणे किंवा आळस) चुकीचे निर्णय घेतो. हे सुख नंतर आजार किंवा पश्चात्ताप देते. हे ओळखून स्वतःवर संयम ठेवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय.

भगवद्गीतेच्या ५ व्या अध्यायातील २२ व्या श्लोकावर भाष्य करताना माउली विषयभोगांचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) सर्वोच्च महत्त्व विशद करतात. जो साधक सुख-दुःख, लाभ-हानी, किंवा मान-अपमान या द्वंद्वांमध्ये आपले मानसिक संतुलन ढळू देत नाही, त्याचे चित्त ब्रह्माशी एकरूप झालेले असते. अशा स्थितीत पोहोचलेला मनुष्य देहाने जरी जगात वावरत असला, तरी तो स्वरूपाने परब्रह्मच असतो. समत्व हेच मुक्तीचे लक्षण आहे, असे माउली येथे निक्षून सांगतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश येते, तेव्हा खूप हुरळून न जाता किंवा खचून न जाता शांत राहण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे समत्व होय. उदाहरणार्थ, खेळात हार झाली तरी प्रतिस्पर्ध्याचे अभिनंदन करणे आणि स्वतःच्या चुका सुधारणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे समत्व बुद्धी प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत आणि ती व्यक्ती ब्रह्मरूप कशी असते हे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मनुष्याच्या मनातील संशय हा केवळ अज्ञानातून जन्माला येतो. हा संशय आत्मस्वरूपाच्या विस्मरणाने दृढ होतो आणि प्रगतीच्या मार्गात अडथळा ठरतो. ज्याप्रमाणे अंधार घालवण्यासाठी प्रकाशाची गरज असते, त्याप्रमाणे अज्ञानामुळे निर्माण झालेला संशय नष्ट करण्यासाठी 'विवेक' आणि 'आत्मज्ञान' या शस्त्रांचा वापर करणे आवश्यक आहे. जोपर्यंत मनात संशय आहे, तोपर्यंत कर्मयोग साध्य होत नाही, म्हणून ज्ञानाने त्याचा संहार करणे हाच एकमेव मार्ग आहे.

अभ्यास करताना किंवा एखादे नवीन काम करताना 'मला हे जमेल का?' असा संशय मनात आला, तर विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवून तो संशय दूर करावा आणि आत्मविश्वासाने कामाला लागावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानातून उत्पन्न झालेला संशय आत्मज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.