🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाच्या श्रेष्ठतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या बुद्धीने मनुष्याला स्वतःच्या स्वरूपाची ओळख होते, ती बुद्धी अत्यंत शुद्ध आहे. या जगात किंवा स्वर्गातही अशा ज्ञानासारखे दुसरे कोणतेही पावन साधन नाही. हे ज्ञान अज्ञानाचा नाश करते आणि मनुष्याला मोक्षाकडे नेते. ही बुद्धी म्हणजे केवळ माहिती नसून ती एक आंतरिक शुद्धता आहे.

आपल्या जीवनात योग्य निर्णय घेण्यासाठी शुद्ध बुद्धीची गरज असते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता शांत डोक्याने विचार करणे आणि सत्याची साथ देणे म्हणजे या बुद्धीचा वापर करणे होय.

स्थितप्रज्ञ लक्षणांच्या निरूपणात संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला आत्मज्ञानाच्या बुद्धीचे महत्त्व आणि तिची श्रेष्ठता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) वर्णन करतात. जो मनुष्य संकटे आली असता डगमगत नाही किंवा मनातून विचलित होत नाही आणि सुखाचे प्रसंग आले असता त्यात वाहून जात नाही किंवा अधिक सुखाची अपेक्षा करत नाही, तो खरा योगी होय. ज्याच्या अंतःकरणातून आसक्ती (राग), भीती आणि क्रोध हे विकार पूर्णपणे निघून गेले आहेत, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या कामात अपयश आले तर निराश न होता आणि यश मिळाले तर गर्विष्ठ न होता शांत राहणे, हे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी रडत न बसता पुढच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची (स्थितप्रज्ञाची) लक्षणे सांगत आहेत.

या ओवीत अर्जुनाला युद्धभूमीवर कोण कोण दिसत आहे याचे सविस्तर वर्णन आहे. अर्जुनाने केवळ सैन्य पाहिले नाही, तर त्याने आपल्या आयुष्यातील महत्त्वाच्या व्यक्तींना पाहिले. यात त्याचे गुरु (द्रोणाचार्य, कृपाचार्य), त्याचे धाकटे भाऊ, काका आणि इतर आदरणीय वडीलधारी मंडळी होती. आपल्याच कुटुंबातील आणि आदरणीय व्यक्तींविरुद्ध शस्त्र उचलावे लागणार, या विचाराने अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची ही पार्श्वभूमी आहे.

आपल्या आयुष्यात अनेकदा आपल्याला अशा लोकांशी वैचारिक संघर्ष करावा लागतो ज्यांचा आपण आदर करतो. अशा वेळी नात्यातील ओलावा आणि कर्तव्याची जाणीव यात संतुलन राखणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, जर घरातील मोठ्या व्यक्तीकडून काही चूक होत असेल, तर आदराने पण ठामपणे आपली बाजू मांडणे.

युद्धभूमीवर अर्जुनाला आपले गुरु, काका आणि वडीलधारी मंडळी दिसतात, ज्यामुळे त्याच्या मनातील द्वंद्व अधिक तीव्र होते.