🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला मार्गदर्शन करताना म्हणतात की, मनुष्याच्या मनात निर्माण होणारे सर्व संशय हे केवळ अज्ञानामुळे निर्माण होतात. हे संशय एखाद्या डोळ्यांवरील पडद्याप्रमाणे असतात, जे आपल्याला सत्य पाहण्यापासून रोखतात. या संशयाचा समूळ नाश करण्यासाठी आत्मज्ञानाचे शस्त्र वापरणे आवश्यक आहे. जेव्हा ज्ञानाचा प्रकाश पडतो, तेव्हा संशयाचे अंधारमय पडदे आपोआप फाटून जातात आणि मनुष्याला आपल्या कर्तव्याची स्पष्ट जाणीव होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे पूर्ण ज्ञान मिळवणे हाच त्यावरचा उपाय असतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या नवीन कामाची भीती वाटत असेल, तर त्या कामाचे प्रशिक्षण (ज्ञान) घेतल्यास मनातील संशय दूर होतो.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानातून जन्मलेला संशय आत्मज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे कर्म करत आहे' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्य हा प्रकाशाचा स्रोत आहे आणि त्याच्या अस्तित्वामुळे रात्र कधीच त्याच्या समोर येऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी माणसाची कर्मे त्याला चिकटत नाहीत. तो कर्मांच्या फळांपासून आणि बंधनांपासून पूर्णपणे मुक्त असतो, कारण त्याच्या कर्मात 'मी' पणाचा अभाव असतो.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप काम केले' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य समजून आनंदाने करावे. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळाल्यावर 'मीच हुशार आहे' असे न म्हणता, 'हा माझ्या मेहनतीचा आणि गुरूंच्या आशीर्वादाचा भाग आहे' असे मानणे.

आत्मज्ञानी व्यक्ती कर्माच्या बंधनातून कशी मुक्त राहते आणि कर्माचा अहंकार कसा सोडते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्या साधकाने आपल्या बुद्धीने सर्व संशयांचा त्याग केला आहे आणि ज्याला आत्मस्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान झाले आहे, तो कर्माच्या फळाला बांधील राहत नाही. आत्मबोधामुळे त्याचे अंतःकरण आरशासारखे स्वच्छ आणि निर्मळ होते. असा ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्मे करत असला, तरी ती कर्मे त्याला चिकटत नाहीत, म्हणजेच तो कर्मबंधनातून पूर्णपणे मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण स्पष्टतेने आणि मनात कोणतीही शंका न ठेवता करतो, तेव्हा आपल्याला त्या कामाचा ताण जाणवत नाही. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने 'अभ्यास का करायचा?' याबद्दलचा संशय दूर करून ज्ञानासाठी अभ्यास केला, तर त्याला परीक्षेच्या निकालाची भीती वाटत नाही.

आत्मज्ञानामुळे कर्माचे बंधन कसे नष्ट होते, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.