🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे अद्वितीयत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मानवी जीवनाला शुद्ध करणारी ज्ञानापेक्षा मोठी कोणतीही शक्ती नाही. जसे सूर्याला प्रकाशासाठी दुसऱ्या दिव्याची गरज नसते, तसेच ज्ञानाला उपमा देण्यासाठी जगात दुसरी कोणतीही वस्तू समर्थ नाही. हे ज्ञान बाह्य जगात शोधून सापडत नाही, तर जेव्हा साधक कर्मयोग आणि भक्तीने परिपक्व होतो, तेव्हा ते त्याच्या अंतःकरणात आपोआप प्रकट होते.

दैनंदिन जीवनात केवळ माहिती गोळा करणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. एखाद्या गोष्टीचा सखोल अनुभव आणि त्यातून मिळणारा विवेक म्हणजे खरे ज्ञान. उदाहरण: संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता, परिस्थितीचे शांतपणे आकलन करून मार्ग काढणे हे ज्ञानाचे लक्षण आहे.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील ३८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची महती सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, केवळ कर्मे सोडणे म्हणजे संन्यास नव्हे. खरा कर्मयोगी तोच आहे जो आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) पार पाडत असतानाही 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार बाळगत नाही. कर्माच्या फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि कर्मात न अडकता जो आपले कर्तव्य करतो, तोच खऱ्या अर्थाने कर्मशून्यत्व प्राप्त करतो. अशा व्यक्तीला संसारात राहूनही कर्माचे बंधन लागत नाही.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ निकालाची चिंता न करता, आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे कर्माचे फळ (निकाल) चांगले मिळतेच, पण मनावरचा ताणही कमी होतो.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त राहणाऱ्या खऱ्या कर्मयोग्याची व्याख्या स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, इंद्रियांच्या द्वारे मिळणारे जे भोग आहेत, ते वरवर सुखकारक वाटले तरी प्रत्यक्षात ते केवळ दुःखालाच जन्म देतात. ज्याप्रमाणे विष कालवलेले अन्न खाताना गोड लागते पण परिणामी मृत्यू ओढवते, तसेच हे विषय आहेत. हे भोग सुरुवातीला आणि शेवटीही कष्टदायकच असतात. ज्ञानी पुरुष हे सत्य जाणतो, म्हणून तो क्षणभंगुर सुखाच्या मागे न लागता आत्मसुखात रममाण होतो. अर्जुनाला सावध करताना माउली म्हणतात की, हे विषय म्हणजे दुःखाची खाण आहेत हे लक्षात घे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा तात्पुरत्या सुखासाठी (उदा. अति खाणे किंवा आळस) चुकीचे निर्णय घेतो. हे सुख नंतर आजार किंवा पश्चात्ताप देते. हे ओळखून स्वतःवर संयम ठेवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय.

भगवद्गीतेच्या ५ व्या अध्यायातील २२ व्या श्लोकावर भाष्य करताना माउली विषयभोगांचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.