🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अकर्तेपणाची स्थिती एका सुंदर उदाहरणाने स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे संथ पाण्यावर वाऱ्यामुळे वलये किंवा लाटा निर्माण होतात, पण त्या लाटांमुळे पाण्याचे मूळ स्वरूप बदलत नाही आणि त्या पुन्हा पाण्यातच विरून जातात; त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या प्रेरणेने सर्व कर्मे करतो, पण तो स्वतःला त्या कर्मांचा कर्ता मानत नाही. त्याचे कर्म हे केवळ नैसर्गिक हालचाल असते, त्यात 'मी'पणाचा अभाव असतो. त्यामुळे तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, श्वास घेणे ही क्रिया आपण जाणीवपूर्वक करत नाही, ती सहज होते. तसेच आपली कामे सहजतेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही.

ज्ञानदेव येथे स्पष्ट करत आहेत की ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः कर्म त्यागल्याने किंवा क्रिया थांबवल्याने मनुष्य नैष्कर्म्य स्थितीला (कर्माच्या बंधनातून मुक्त होणे) पोहोचू शकत नाही. जोपर्यंत मनात वासना आणि अहंकार शिल्लक आहे, तोपर्यंत कर्म सोडणे हे केवळ ढोंग ठरेल. खऱ्या अर्थाने कर्ममुक्त होण्यासाठी कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे, केवळ शारीरिकरीत्या कर्म थांबवणे पुरेसे नाही. प्रकृतीच्या गुणामुळे मनुष्य क्षणभरही कर्माशिवाय राहू शकत नाही, त्यामुळे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा निष्काम भावनेने कर्म करणे श्रेष्ठ आहे.

दैनंदिन जीवनात, जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढल्याने मानसिक शांती मिळत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा करून पुस्तक बाजूला ठेवले तरी त्याच्या मनात परीक्षेची भीती राहतेच. त्याऐवजी, फळाची चिंता न करता मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा मार्ग आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की केवळ कर्म त्यागणे म्हणजे कर्ममुक्ती नव्हे, तर कर्मातील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायातील सहाव्या ओवीत, श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या शंकेचे समाधान करण्यास सुरुवात करत आहेत. अर्जुनाला प्रश्न पडला होता की, सूर्याचा जन्म तर युगांच्या आरंभी झाला आणि कृष्ण तर आताचा आहे, मग कृष्णाने सूर्याला हा योग पूर्वी कसा सांगितला असेल? यावर श्रीकृष्ण म्हणतात की, 'अर्जुना, तुझ्या मनातील हा गोंधळ मी आता दूर करतो. माझ्या अवताराचे आणि स्वरूपाचे जे रहस्य आहे, ते मी तुला स्पष्ट करून सांगतो, जेणेकरून तुझा संशय मुळासकट नष्ट होईल.' हे श्रीकृष्णाच्या सर्वज्ञतेचे आणि अर्जुनावरील कृपेचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या विषयाबद्दल किंवा व्यक्तीबद्दल संशय निर्माण होतो, तेव्हा स्वतःच्या कल्पनेने निष्कर्ष न काढता, योग्य व्यक्तीकडून किंवा शास्त्राकडून त्याचे स्पष्टीकरण घेणे आवश्यक असते. उदाहरण: अभ्यासात शंका आल्यास शिक्षकांना विचारून ती दूर करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाच्या मनातील शंका (सूर्याला दिलेल्या उपदेशाबाबतची) दूर करण्यासाठी प्रस्तावना करत आहेत.