🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये बाह्य विषयांच्या मोहातून पूर्णपणे काढून घेतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर झालेली असते. केवळ बाह्य त्याग पुरेसा नसून, इंद्रियांवर आंतरिक ताबा असणे हेच पूर्ण ज्ञानाचे लक्षण आहे. असा पुरुषच 'स्थिरप्रज्ञ' या अवस्थेला प्राप्त होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि मोबाईल किंवा टीव्हीचे आकर्षण टाळून मनाला एकाग्र करतो, तेव्हा आपण या 'इंद्रिय निग्रहा'चा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून सात्विक आहार घेणे आणि वेळेचा अपव्यय टाळणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरप्रज्ञ पुरुषाचे अंतिम लक्षण सांगताना इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व पटवून देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवान श्रीकृष्णांच्या 'कर्मण्यकर्म य: पश्येत्' या सिद्धांताचे स्पष्टीकरण करतात. आत्मज्ञानी पुरुष शरीराने सर्व कर्मे करत असूनही, 'मी कर्ता नाही' या जाणिवेमुळे कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, म्हणून त्याचे कर्म हे 'अकर्म' ठरते. याउलट, एखादा मनुष्य बाहेरून कर्म सोडून बसला असला तरी त्याच्या मनात जर वासना आणि संकल्प सुरू असतील, तर ते त्याचे 'अकर्म' नसून 'कर्म'च आहे. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याला प्राप्त झाली, तोच खरा योगी आणि मुक्त पुरुष होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मी नाही तर ईश्वरी शक्ती माझ्याकडून करून घेत आहे' असा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरण: एखादा डॉक्टर शस्त्रक्रिया करताना स्वतःला केवळ एक माध्यम मानतो, तेव्हा तो यशापयशाच्या चिंतेतून मुक्त राहतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील अत्यंत सूक्ष्म आणि तात्विक भेद समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने आणि प्रेमाने पार पाडले पाहिजे. कर्माचा त्याग करणे हा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. कर्मावर आपला अधिकार आहे, पण त्याच्या फळावर नाही, हेच या ओवीचे सार आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मी मनापासून अभ्यास कसा करेन' यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, चित्र काढताना ते सुंदर होईल की नाही यापेक्षा ते काढण्याच्या प्रक्रियेचा आनंद घ्यावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचेच स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.