🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, आत्मज्ञानासाठी आणि स्थिर बुद्धीसाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन विचलित राहते. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक इंद्रियांना आवरतो, तेव्हाच त्याची बुद्धी परमात्मस्वरूपात स्थिर होऊ शकते. ही स्थिरता साधण्यासाठी प्रयत्नांची पराकाष्ठा करणे गरजेचे आहे. इंद्रियांवर विजय मिळवल्याशिवाय प्रज्ञा स्थिर होत नाही.

अभ्यास करताना किंवा महत्त्वाचे काम करताना मोबाईल किंवा टीव्हीकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवणे, हे इंद्रियनिग्रहाचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

स्थिर बुद्धी प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सुंदर विवेचन करतात. ते म्हणतात की, ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' अशी भावना कधीच निर्माण होत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, पण त्या प्रकाश देण्याच्या क्रियेचा सूर्यावर कोणताही परिणाम होत नाही किंवा सूर्याला 'मी प्रकाश देतो' असा गर्व नसतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी व्यक्ती कर्माच्या फळापासून आणि कर्तेपणाच्या अहंकारापासून मुक्त असते. ती केवळ ईश्वरी इच्छेचे साधन म्हणून कार्य करते.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने सामना जिंकल्यावर त्याचे सर्व श्रेय स्वतःकडे न घेता ते सांघिक प्रयत्नांना देणे, हाच खरा कर्तेपणाचा त्याग आहे.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात का अडकत नाही आणि त्याचा अहंकार कसा नष्ट झालेला असतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत सिद्धांताचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, समुद्रावर उठणारी लाट ही जोपर्यंत आकाराने दिसते, तोपर्यंत ती स्वतःला वेगळी मानू शकते. परंतु, तिचा मूळ स्वभाव हा पाणीच आहे. जेव्हा ती लाट विरते, तेव्हा ती पुन्हा पाणीच होते. त्याचप्रमाणे, जो आत्मज्ञानी पुरुष आहे, त्याचा 'मी'पणा किंवा अहंकार नष्ट झालेला असतो. तो स्वतःला या विश्वापासून किंवा ईश्वरापासून वेगळे मानत नाही, तर तो त्या परमात्मस्वरूपात पूर्णपणे विरघळून गेलेला असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण स्वतःला इतरांपेक्षा वेगळे किंवा श्रेष्ठ मानतो, ज्यामुळे अहंकार निर्माण होतो. जर आपण हे लक्षात ठेवले की आपण सर्व एकाच ईश्वराचे अंश आहोत, तर आपल्यातील भेदभाव संपेल. उदाहरण: एखाद्या संघात (Team) काम करताना 'मी' ऐवजी 'आम्ही' ही भावना ठेवणे.

जीवात्मा आणि परमात्मा यांच्यातील ऐक्य स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर माऊली लाट आणि समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.