🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या स्थिरतेचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. सामान्यतः जेव्हा आपण एखादा संकल्प करतो, तेव्हा त्यामागे फळाची किंवा यशाची 'आशा' असते. ही आशाच मनाला चंचल बनवते आणि भविष्यात गुंतवून ठेवते. ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की, ज्या स्थितीत संकल्पाच्या मुळाशी कोणतीही भौतिक किंवा फळाची आशा उरत नाही, तिथे मनाची धावपळ थांबते. जेव्हा 'अपेक्षा' संपते, तेव्हाच मन खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होते. हेच योग्याचे आणि स्थितप्रज्ञाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना केवळ फळाची चिंता न करता, कामावर लक्ष केंद्रित केल्यास मन शांत राहते. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला किती मार्क मिळतील' या आशेपेक्षा 'मला विषय समजून घ्यायचा आहे' या वृत्तीने अभ्यास केल्यास एकाग्रता वाढते.

मनाची स्थिरता आणि आशेचा त्याग यावर भाष्य करताना माऊली योग्याची अवस्था सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (उचित कर्म) पार पाडले पाहिजे. हे कर्म करताना ते केवळ कर्तव्य म्हणून करावे, त्यात कोणतीही वैयक्तिक आसक्ती किंवा फळाची अपेक्षा नसावी. जेव्हा आपण निस्वार्थ बुद्धीने आणि विरक्त होऊन कर्म करतो, तेव्हा ते 'सद्धर्म' ठरते. मनाचा कल हा नेहमी कर्तव्याकडे असावा, फळाकडे नाही. हेच खऱ्या अर्थाने कर्मयोग आचरणे होय, ज्यामुळे चित्तशुद्धी होते.

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत पहिला नंबर मिळेल का?' याची चिंता करण्याऐवजी, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन लावून अभ्यास करावा. फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले हे काम तणावमुक्त आणि अधिक प्रभावी होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपली विहित कर्तव्ये पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अकर्तृत्व आणि मानवी भ्रमाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. जेव्हा आपण नावेतून प्रवास करतो, तेव्हा आपली नाव पुढे जात असते, पण आपल्याला असे वाटते की काठावरची झाडे मागे धावत आहेत. हा केवळ दृष्टीचा भ्रम आहे. त्याचप्रमाणे, प्रकृती किंवा देह कर्म करत असतो, परंतु अज्ञानामुळे माणसाला असे वाटते की 'मी' (आत्मा) कर्म करत आहे. जो मनुष्य आत्म्याला कर्ता मानतो, तो त्या नावेतील प्रवाशासारखाच भ्रमात अडकलेला असतो. शुद्ध ज्ञान प्राप्त झाल्यावर हा भ्रम दूर होतो आणि समजते की आत्मा स्थिर व अकर्ता आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य परिस्थितीमुळे स्वतःला अस्वस्थ करून घेतो. उदाहरणार्थ, चालत्या ट्रेनमधून पाहताना जग धावताना दिसते, पण स्थिर राहून पाहिल्यास सत्य समजते. कठीण प्रसंगात स्वतःचे मन स्थिर ठेवल्यास आपल्याला परिस्थितीचे खरे स्वरूप समजते आणि आपण चुकीचे निर्णय घेत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे अकर्तृत्व पटवून देण्यासाठी नावेचे उदाहरण देत आहेत.