🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मर्म सांगतात. ज्या व्यक्तीला आपल्या अंतरात्म्याचा साक्षात्कार झाला आहे, त्याला बाह्य जगातील नश्वर विषयांमध्ये कोणतेही स्वारस्य उरत नाही. ज्याप्रमाणे अमृताचे सेवन करणाऱ्याला इतर पेये बेचव वाटतात, त्याचप्रमाणे आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्याला भौतिक सुखे तुच्छ वाटतात. अशी व्यक्ती स्वतःच्याच ठिकाणी संतुष्ट असते आणि तिची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही. हेच पूर्णत्वाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात बाह्य गोष्टींवर (उदा. मोबाईल, प्रसिद्धी किंवा वस्तू) आपले सुख अवलंबून न ठेवता, स्वतःच्या कर्मात आणि विचारात समाधान शोधणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय. उदाहरण: इतरांनी स्तुती केली किंवा निंदा केली तरी आपल्या ध्येयापासून विचलित न होता शांत राहणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला सावध करतात की, इंद्रियजन्य सुखे ही वरवर जरी गोड वाटली तरी ती अंतिमतः विनाशाकडे नेणारी असतात. ज्याप्रमाणे विषारी फळ दिसायला सुंदर असते पण खाल्ल्यावर प्राण घेते, तसेच हे विषय आहेत. हे विषय म्हणजे केवळ दुःखाचे बी आहे, जे पेरल्यावर अनर्थाचेच पीक येते. विवेकी माणसाने या क्षणिक सुखाच्या मोहात न पडता आत्मसुखाचा शोध घ्यावा, कारण विषयांची आसक्ती हीच सर्व दुःखांची जननी आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण जंक फूड किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापराचे उदाहरण घेऊ शकतो. हे क्षणिक आनंद देतात पण दीर्घकाळात आरोग्यासाठी आणि मानसिक शांततेसाठी घातक ठरतात. म्हणून संयम पाळणे आणि गरजेपुरताच वापर करणे हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियजन्य सुखांच्या फसव्या स्वरूपाचे वर्णन करत आहेत आणि दुःख टाळण्यासाठी अर्जुनाला त्यापासून दूर राहण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या अंतःकरणावर विजय मिळवला आहे आणि ज्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) आहारी जात नाही, तो पुरुष केवळ देहधारी मनुष्य नसून तो साक्षात परब्रह्म स्वरूप झाला आहे. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही पाण्याने भिजत नाही, त्याप्रमाणे असा महापुरुष संसारात राहूनही मायेच्या किंवा विकारांच्या स्पर्शापासून पूर्णपणे मुक्त असतो. त्याची बुद्धी स्थिर झालेली असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर मनोरंजनाच्या साधनांच्या आहारी न जाता आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ: परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा मोह टाळून अभ्यासात मग्न राहणे म्हणजे बाह्य विषयांचा विटाळ टाळणे होय.

ब्रह्मस्थिती प्राप्त झालेल्या आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या पुरुषाचे लक्षण ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.