🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायातील या ९८ व्या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या संवादाचे वर्णन करतात. येथे श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचा असा मार्ग सांगण्याचे आश्वासन देत आहेत, ज्यामुळे मनुष्य 'कृतकृत्य' होतो. 'कृतकृत्य' म्हणजे ज्याला आता काहीही मिळवायचे शिल्लक राहिलेले नाही असा पूर्णत्वाचा अनुभव. हे साध्य करण्यासाठी कोणत्याही क्लिष्ट विधींची गरज नसून, योग्य ज्ञानाने ते 'स्वभावें' म्हणजे अत्यंत सहजपणे प्राप्त होते, असे येथे सुचवले आहे. हा गुरु-शिष्य संवादातील एक महत्त्वाचा वळणबिंदू आहे.

कोणतेही मोठे ध्येय गाठण्यासाठी गोंधळून न जाता अनुभवी मार्गदर्शकाचे शब्द लक्षपूर्वक ऐकणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, अभ्यासात प्रगती करण्यासाठी शिक्षकांनी सांगितलेल्या सोप्या पद्धतींकडे दुर्लक्ष न करता त्या आत्मसात करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मिक समाधान आणि ज्ञानाचा मार्ग सांगण्याची तयारी करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे (स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे) महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, प्रत्येकाने आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी ते स्वीकारू नये. आपला स्वधर्म आचरताना जरी कष्ट पडले किंवा तो कठीण वाटला, तरी त्यातच आपले आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक कल्याण असते. स्वधर्माचे पालन करणे हीच खरी ईश्वरसेवा आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा न करता, तो आपला धर्म मानून पूर्ण करावा. उदाहरण: परीक्षेत कॉपी करणे सोपे वाटले तरी, प्रामाणिकपणे अभ्यास करून पेपर लिहिणे हाच विद्यार्थ्याचा खरा स्वधर्म आहे आणि त्यातच त्याचे यश आहे.

अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देताना ज्ञानेश्वर महाराज हे मार्गदर्शन करतात की स्वतःचे कर्तव्य सोडणे अयोग्य आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचे स्पष्टीकरण करतात. कर्म म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाल नव्हे. जो आत्मज्ञानी असतो, तो शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता नाही' या भावनेत (अकर्मता) स्थिर असतो. याउलट, जो केवळ बाहेरून शांत बसला आहे पण मनात वासना आणि संकल्प धरून आहे, तो अकर्मातही कर्म करत असतो. ही दृष्टी प्राप्त होणे म्हणजे कर्माचे मर्म जाणणे होय. ज्ञानी पुरुष कर्माच्या फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, म्हणून तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करणे आणि यशाचे किंवा अपयशाचे ओझे मनावर न घेणे. उदाहरण: एखादा विद्यार्थी परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करतो, निकालाच्या चिंतेने स्वतःला त्रास करून घेत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे गहन तत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.