🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवान श्रीकृष्णांचा निष्काम कर्मयोगाचा संदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याचा अधिकार केवळ कर्म करण्यावर आहे, त्याच्या परिणामावर किंवा फळावर नाही. कर्माचे फळ काय मिळेल या चिंतेत अडकल्यास कर्माची गुणवत्ता खालावते. म्हणून, फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करावे. त्याचबरोबर, फळाची अपेक्षा नाही म्हणून चुकीचे मार्ग (कुकर्म) चोखाळणे किंवा आळस करणे हे देखील चुकीचे आहे. शुद्ध हेतूने केलेले कर्मच मोक्षदायक ठरते.

एखाद्या खेळाडूने 'आपण जिंकू की हरू' या विचारापेक्षा 'आपण आपला सर्वोत्तम खेळ कसा खेळू' यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजेच निष्काम कर्म होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आशा न धरता कर्तव्य कर्म करण्याचा (निष्काम कर्मयोग) उपदेश करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अद्वैत सिद्धांताचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, अविद्या (अज्ञान) आणि तिचे कार्य (हा प्रपंच किंवा देहबुद्धी) हे स्वतंत्र नसून केवळ भासमान आहेत. ज्याप्रमाणे आकाशात कधी कधी निळिमा किंवा ढग भासतात, पण ते आकाशापेक्षा वेगळे नसतात आणि शेवटी आकाशातच विरून जातात, तसेच हे अज्ञान आत्मज्ञानानंतर वेगळे कोठे न जाता आत्मतत्वामध्येच विलीन होते. आत्मा हाच एकमेव सत्य असून अज्ञानाचा नाश हा आत्मस्वरूपाच्या प्राप्तीचाच एक भाग आहे.

आपल्या मनातील भीती किंवा गैरसमज हे अज्ञानामुळे असतात. जेव्हा आपल्याला सत्य परिस्थिती समजते, तेव्हा ती भीती मनातल्या मनातच नष्ट होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून आपण घाबरतो, पण उजेडात तो साप दोरीतच 'नाहीसा' होतो, तद्वतच ज्ञानाने अज्ञान नष्ट होते.

आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर अज्ञानाचा लय आत्मस्वरूपात कसा होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ब्रह्माचे शाश्वत आणि निर्विकार स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हे संपूर्ण दृश्य विश्व ज्या मूळ तत्त्वातून निर्माण झाले आहे आणि प्रलयाच्या वेळी ज्यामध्ये विलीन होते, ते 'परब्रह्म' आहे. सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय हे चक्र सतत चालू असते, परंतु या सर्वांचा आधार असलेले ब्रह्म मात्र अविनाशी आहे. काळाच्या ओघात सर्व काही नष्ट झाले तरी ब्रह्माच्या स्वरूपात कोणताही बदल होत नाही, ते त्रिकालाबाधित सत्य आहे.

आयुष्यात येणारी संकटे किंवा बदल हे तात्पुरते असतात, हे समजून घेऊन आपण आपल्यातील स्थिर आत्मतत्त्वावर विश्वास ठेवला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता, आपले ज्ञान आणि क्षमता शाश्वत आहेत हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज विश्वाचे मूळ कारण असलेल्या ब्रह्माचे अविनाशी स्वरूप सांगत आहेत.