🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, मोक्ष मिळवण्यासाठी किंवा आध्यात्मिक प्रगतीसाठी हातातील कर्मे सोडून देण्याची गरज नाही. कर्माचा त्याग करणे हा खरा संन्यास नसून, कर्माच्या फळाची अभिलाषा किंवा 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी काम करत आहे' ही भावना सोडणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता, विहित कर्तव्य म्हणून आणि शास्त्रशुद्ध पद्धतीने (यथाविधि) कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, उलट ते चित्तशुद्धीला कारणीभूत ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जसे की विद्यार्थी अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत न राहता, 'मी माझा अभ्यास पूर्ण निष्ठेने आणि योग्य पद्धतीने करेन' यावर लक्ष केंद्रित करावे. यामुळे कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक ताण कमी होतो.

निष्काम कर्मयोगाचे आचरण कसे करावे आणि कर्माचा त्याग न करताही मुक्त कसे व्हावे, याचे मार्गदर्शन माउली येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'लोकसंग्रह' म्हणजे समाजाला योग्य दिशा देण्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्ञानी किंवा श्रेष्ठ पुरुषांनी आपली विहित कर्मे कधीही सोडू नयेत. जर त्यांनी कर्मे करणे थांबवले, तर सामान्य लोक त्यांचे अनुकरण करून आळशी बनतील किंवा संभ्रमात पडतील. समाजातील सुव्यवस्था टिकवण्यासाठी आणि इतरांना प्रेरणा देण्यासाठी, फळाची अपेक्षा न ठेवता आपली कर्तव्ये पार पाडणे आवश्यक आहे. हेच खरे कर्मयोग आचरण आहे.

आपल्या कामात प्रामाणिक राहून आपण इतरांसाठी आदर्श निर्माण करू शकतो. उदाहरणार्थ, जर घरातील मोठ्या व्यक्तींनी वेळेचे पालन केले, तर मुलेही आपोआप शिस्त शिकतात.

ज्ञानेश्वर महाराज समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी कर्तव्य पार पाडण्याच्या आवश्यकतेबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगत आहेत. एखादा ज्ञानी पुरुष जगातील विषयांचा (भोग) स्वीकार करतो, पण त्याचे मन त्या विषयांत गुंतत नाही. तो पूर्णपणे अलिप्त असतो. जसा मासा किंवा इतर जलचर पाण्यात सतत वावरतात, पण त्यांच्या शरीराला पाणी चिकटत नाही किंवा ते ओले होत नाहीत, तसाच ज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही संसाराच्या मोहापासून आणि विकारांपासून मुक्त असतो. त्याचे अंतःकरण विषयांच्या स्पर्शाने मलीन होत नाही.

आपण समाजात वावरताना अनेक सुख-सोयींचा वापर करतो, पण त्यांचे व्यसन लागू देऊ नये. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरताना तो गरजेपुरता वापरावा, त्यात तासनतास अडकून स्वतःचे मानसिक आरोग्य बिघडू देऊ नये.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज तो संसारात राहूनही कसा अलिप्त राहतो हे स्पष्ट करत आहेत.