🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. जेव्हा अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला होता, तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला सांगतात की, आत्म्याचे स्वरूप समजून घेतल्यावर शोक करण्याचे काहीच कारण उरत नाही. मनातील दुर्बलता आणि व्याकुळता झटकून टाकून आपले कर्तव्य पार पाडण्यासाठी सज्ज होणे हाच खरा पुरुषार्थ आहे. 'पंडुसुता' असे संबोधून श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय कुळाची आणि पराक्रमाची आठवण करून देत आहेत.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरतो किंवा गोंधळून जातो, तेव्हा रडत न बसता धैर्याने उभे राहून परिस्थितीचा सामना करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर खचून न जाता, पुन्हा जोमाने अभ्यासाला लागणे.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनातील दुःख सोडून देऊन युद्धासाठी सज्ज होण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, त्याचे ते कर्म 'अकर्म' (बंधमुक्त) होते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, तो अकर्मातही कर्मच करत असतो. ज्याला ही सूक्ष्म दृष्टी प्राप्त झाली आहे, तोच खरा योगी आणि आत्मज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरची कामे करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत की खरा ज्ञानी कोण असतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'काम' (वासना) कशा प्रकारे आपल्या ज्ञानावर आवरण घालते हे तीन उदाहरणांतून स्पष्ट करतात. १. धूर आणि अग्नी: धूर अग्नीपासूनच निर्माण होतो पण तोच अग्नीला दिसू देत नाही. २. आरसा आणि धूळ: आरसा स्वच्छ असतो पण त्यावर धूळ साचली की प्रतिबिंब दिसत नाही. ३. गर्भ आणि जरायू: बाळ गर्भाशयात सुरक्षित असते पण ते वारेने (पिशवीने) वेढलेले असते. याप्रमाणे, मनुष्याकडे ज्ञान असूनही काम-वासनेच्या प्रभावामुळे त्याला सत्याचे दर्शन होत नाही. हे विकार आपल्या बुद्धीला भ्रमिष्ट करतात आणि आपण चुकीच्या मार्गाला लागतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा खूप लोभ सुटतो, तेव्हा आपल्याला योग्य-अयोग्य समजत नाही. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात आपण चुकीचे शब्द बोलतो कारण रागाने आपल्या विवेकावर (ज्ञानावर) पडदा टाकलेला असतो. अशा वेळी शांत राहून तो 'धूर' किंवा 'धूळ' दूर करण्याचा प्रयत्न करावा.

काम-वासना कशा प्रकारे मनुष्याच्या शुद्ध ज्ञानाला झाकून टाकते, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला विविध उदाहरणांद्वारे समजावून सांगत आहेत.