🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग करून ज्ञानात स्थित होणे) आणि कर्मयोग (फलाची आशा न धरता कर्म करणे) हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच आहेत. त्यांचे अंतिम साध्य किंवा फळ एकच आहे. परंतु, ज्यांच्याकडे आत्मज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांना हे दोन मार्ग परस्परविरोधी किंवा भिन्न वाटतात. ज्ञानी पुरुषाला या दोन्ही मार्गांतील अद्वैत समजते, कारण दोन्ही मार्गांनी शेवटी एकाच परमात्म्याची प्राप्ती होते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'काम' आणि 'अध्यात्म' यांना वेगळे मानतो. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी अभ्यास करताना तो केवळ 'काम' समजतो आणि देवाची पूजा करणे हे 'अध्यात्म' समजतो. पण जर त्याने अभ्यासाकडेच आपली साधना म्हणून पाहिले, तर काम आणि अध्यात्म एकच होतात. हेच या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम ध्येय एकच आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा दोन्ही सैन्यांनी शंखनाद केला आणि रणवाद्ये वाजली, तेव्हा निर्माण झालेला आवाज इतका प्रचंड होता की त्याने संपूर्ण सृष्टी हादरली. कवीने येथे अतिशयोक्ती अलंकाराचा वापर करून युद्धाची भीषणता आणि त्या आवाजाची तीव्रता स्पष्ट केली आहे. हा आवाज केवळ पृथ्वीवरच मर्यादित नव्हता, तर त्याने देवांचे निवासस्थान असलेला कैलास आणि ब्रह्मदेवाचा सत्यलोक यांनाही विचलित केले. हे वर्णन युद्धाच्या जागतिक आणि आध्यात्मिक परिणामांची जाणीव करून देते.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात खूप मोठे संकट किंवा गोंधळ निर्माण होतो, तेव्हा त्या परिस्थितीचा प्रभाव आपल्या मनावर आणि सभोवतालच्या वातावरणावर कसा होतो, हे यावरून समजते. उदाहरण: एखाद्या मोठ्या सामाजिक बदलाच्या वेळी होणारी खळबळ ही या कोलाहलासारखी असते, ज्याचा परिणाम सर्व स्तरांवर होतो.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी शंख आणि रणवाद्यांच्या आवाजाने निर्माण झालेल्या भीषण परिस्थितीचे वर्णन.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्य जोपर्यंत देहधारी आहे, तोपर्यंत त्याला कर्म टाळता येत नाही. कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे अशक्य आहे. म्हणून कर्माचा कंटाळा करून किंवा ते सोडून देऊन चालणार नाही. खरी युक्ती ही आहे की, कर्म तर करायचे पण त्यातून मिळणाऱ्या फळाची हाव किंवा आसक्ती धरायची नाही. जेव्हा आपण 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि 'मला हे फळ मिळावे' ही इच्छा सोडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला बंधनातून मुक्त करते.

एखाद्या खेळाडूने सामन्याच्या निकालाची (हार-जितीची) चिंता न करता, फक्त आपला खेळ उत्तम खेळण्यावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशाचा विस्तार करताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व पटवून देत आहेत.