🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत वाचेच्या आणि बुद्धीच्या वैभवाचे वर्णन करतात. 'अभिनव वाग्विलास' म्हणजे शब्दांचा असा खेळ जो कधीही जुना होत नाही. 'चातुर्याचे फांस' म्हणजे तर्काची अशी गुंफण जी बुद्धीला खिळवून ठेवते. आणि 'प्रमेयाचा सुवास' म्हणजे आत्मज्ञानाचे ते सत्य जे केवळ बुद्धीलाच नाही तर अंतरात्म्यालाही सुगंधाप्रमाणे मोहित करते. हे वर्णन श्री गणेशाच्या रूपातील बुद्धीचे आहे.

आपण जेव्हा लोकांशी बोलतो तेव्हा आपले शब्द अर्थपूर्ण आणि समोरच्याला पटतील असे असावेत. उदाहरण: एखाद्या वक्त्याने भाषणात केवळ माहिती न देता ती रंजक पद्धतीने मांडली तर लोक ती आनंदाने ऐकतात आणि त्यातील आशय ग्रहण करतात.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्री गणेशाच्या रूपातील बुद्धीचे आणि आध्यात्मिक ज्ञानाच्या सौंदर्याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्यासाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ बाह्य त्याग किंवा वस्त्रांतर नव्हे. जेव्हा साधकाचे मन आणि बुद्धी ऐहिक विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे मुक्त होतात आणि आत्मस्वरूपात स्थिर होतात, तेव्हाच त्याला खरे 'संन्यासपण' प्राप्त होते. येथे 'पारखे' होणे म्हणजे मन आणि बुद्धीने बाह्य जगातील द्वैताचा संबंध तोडून आत्मज्ञानात विलीन होणे होय. ही आंतरिक विरक्तीच योगाची खरी सिद्धी आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि मनावर ताबा मिळवून शांत राहणे म्हणजे संन्यासाचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करताना निकालाच्या चिंतेपेक्षा केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत, जिथे बाह्य वेषापेक्षा आंतरिक अलिप्तता महत्त्वाची आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, भगवंताचे अवतार घेणे (जन्म) आणि त्यांनी केलेली कार्ये (कर्म) ही सामान्य मानवासारखी वासना किंवा कर्माच्या बंधनातून निर्माण झालेली नसतात. ती पूर्णपणे दिव्य आणि लोककल्याणासाठी असतात. जो साधक हे गुपित अंतःकरणापासून जाणतो, त्याची संसारातील आसक्ती नष्ट होते. असा ज्ञानी पुरुष मृत्यूत्तर पुनर्जन्माच्या चक्रात न अडकता थेट ईश्वराशी एकरूप होतो, म्हणजेच त्याला मोक्ष प्राप्त होतो.

आपण जे काही काम करतो, ते फळाची अपेक्षा न ठेवता 'ईश्वरार्पण' बुद्धीने केल्यास कर्माचे बंधन राहत नाही. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञानप्राप्तीसाठी केल्यास तो आनंददायी होतो.

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य जन्माचे आणि कर्माचे रहस्य अर्जुनाला सांगत आहेत.