🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्माचे आणि अज्ञानाचे (अविद्या) नाते स्पष्ट करतात. सामान्यतः कर्म हे अज्ञानामुळे घडते असे मानले जाते, कारण जोपर्यंत 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार असतो, तोपर्यंत कर्म घडते. परंतु, जेव्हा हेच कर्म फळाची आशा न ठेवता आणि ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने केले जाते, तेव्हा तेच कर्म बंधनातून मुक्त करते. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळतो, पण शेवटी स्वतःही शांत होतो, त्याप्रमाणे निष्काम कर्म अविद्येचा नाश करते. हे तत्त्व सिद्ध पुरुषांना ठाऊकच असते, परंतु साधकांसाठी ते मार्गदर्शक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अभ्यास किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य समजून केले तर मनावरचा ताण कमी होतो आणि कामात आनंद मिळतो. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवल्यास मनाला खरी शांती मिळते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अज्ञान यांच्यातील संबंधाचे वर्णन करत आहेत, जिथे निष्काम कर्म हेच अज्ञानाचा नाश करण्याचे साधन बनते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या अधिकारानुसार आणि परिस्थितीनुसार जे 'उचित' म्हणजे योग्य कर्म आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनाचे 'मनोधर्म' म्हणजेच मनातील विकल्प, आळस, किंवा फळाची आसक्ती पूर्णपणे सोडून दिली पाहिजे. जेव्हा आपण वैयक्तिक आवडी-निवडी बाजूला सारून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हाच ते 'स्वधर्म' ठरते आणि मनुष्याला मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा अभ्यास कंटाळवाणा वाटत असेल (हा मनाचा धर्म झाला), तरीही परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी आणि ज्ञान मिळवण्यासाठी तो अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. त्याने आपला कंटाळा सोडून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

अनासक्त भावनेने कर्म करण्याच्या संदर्भात, ज्ञानेश्वर माऊली आपले कर्तव्य कसे ओळखावे आणि ते कसे पार पाडावे हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे अद्वितीयत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मानवी जीवनाला शुद्ध करणारी ज्ञानापेक्षा मोठी कोणतीही शक्ती नाही. जसे सूर्याला प्रकाशासाठी दुसऱ्या दिव्याची गरज नसते, तसेच ज्ञानाला उपमा देण्यासाठी जगात दुसरी कोणतीही वस्तू समर्थ नाही. हे ज्ञान बाह्य जगात शोधून सापडत नाही, तर जेव्हा साधक कर्मयोग आणि भक्तीने परिपक्व होतो, तेव्हा ते त्याच्या अंतःकरणात आपोआप प्रकट होते.

दैनंदिन जीवनात केवळ माहिती गोळा करणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. एखाद्या गोष्टीचा सखोल अनुभव आणि त्यातून मिळणारा विवेक म्हणजे खरे ज्ञान. उदाहरण: संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता, परिस्थितीचे शांतपणे आकलन करून मार्ग काढणे हे ज्ञानाचे लक्षण आहे.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील ३८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची महती सांगत आहेत.