🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाचा हा मार्ग इतका विलक्षण आहे की त्यासाठी संसाराचा त्याग करून अरण्यात जाण्याची आवश्यकता नाही. प्रपंचात राहूनही, जर मनुष्य आपली कर्तव्ये फळाची आशा न धरता आणि ईश्वराच्या चरणी अर्पण करून करतो, तर तो या योगाचा लाभ घेऊ शकतो. हा योग प्रपंचाच्या 'गावात' (म्हणजेच मोहात) न शिरताही साधता येतो, कारण तो आंतरिक शुद्धीवर भर देतो.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे करताना ती 'मी' पणा सोडून केली पाहिजेत. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञानप्राप्तीसाठी केला, तर तो एक प्रकारचा योगच ठरतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानयोगाची सुलभता सांगत आहेत की हा योग संसारात राहूनही साधता येतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, काम किंवा वासना ही बाहेरून येत नाही. ती आपल्या शरीराच्या आत तीन मुख्य ठिकाणी लपलेली असते: आपली पाच ज्ञानेंद्रिये, आपले मन (अंतःकरण) आणि आपली बुद्धी. जेव्हा एखादी इच्छा निर्माण होते, तेव्हा ती प्रथम इंद्रियांना पकडते, मग मनाला अस्वस्थ करते आणि शेवटी बुद्धीला भ्रमित करते. या तीन ठिकाणांचा ताबा घेतल्यामुळे माणसाला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे समजेनासे होते.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा हे लक्षात घ्यावे की हा मोह आपल्या इंद्रियांनी आणि मनाने निर्माण केला आहे. अशा वेळी शांत राहून बुद्धीचा वापर करून स्वतःवर नियंत्रण मिळवावे.

काम (वासना) मनुष्याला कशा प्रकारे मोहित करतो आणि तो शरीरात नेमका कुठे राहतो, याचे वर्णन श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला केले आहे.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तित्वामुळे प्रकाश मिळतो, पण सूर्य स्वतःला प्रकाश देणारा 'कर्ता' मानत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या दृष्टीने कर्म आणि अकर्म यात फरक उरत नाही कारण त्याचे वैयक्तिक अस्तित्व ईश्वराशी एकरूप झालेले असते.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले तर मनावर ताण येत नाही. उदाहरण: आई मुलांसाठी जेवण बनवते तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, उपकार म्हणून नाही.

ज्ञानी मनुष्य कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे विवेचन माऊलींनी येथे केले आहे.