🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट करतात. आत्मा हा 'नित्य' आहे, म्हणजे त्याचा कधीही नाश होत नाही. तो 'सर्वगत' आहे, म्हणजे तो विश्वातील प्रत्येक कणात व्यापलेला आहे. 'अचिंत्य' म्हणजे मानवी बुद्धी किंवा तर्कशक्तीने त्याचे पूर्ण आकलन होऊ शकत नाही. तो 'अद्वैत' आहे, याचा अर्थ त्याच्याशिवाय दुसरे काहीही नाही आणि तो 'अनादि सिद्ध' आहे, म्हणजे तो कोणाकडून निर्माण झालेला नसून तो स्वतःच अनादिकाळापासून अस्तित्वात आहे. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी आत्म्याचे हे अविनाशी रूप कळावे, हा यामागचा उद्देश आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा भीती वाटते, तेव्हा आपल्यातील हा अमर आत्मा ओळखावा. उदाहरण: परीक्षेचा निकाल काहीही लागला तरी, आपण स्वतःला अपयशी न मानता आपल्यातील आंतरिक शक्तीवर विश्वास ठेवून पुन्हा प्रयत्न करणे.

आत्मा हा अविनाशी आणि नित्य आहे, हे सांगून मृत्यू केवळ शरीराचा होतो आत्म्याचा नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तित्वामुळे प्रकाश मिळतो, पण सूर्य स्वतःला प्रकाश देणारा 'कर्ता' मानत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या दृष्टीने कर्म आणि अकर्म यात फरक उरत नाही कारण त्याचे वैयक्तिक अस्तित्व ईश्वराशी एकरूप झालेले असते.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले तर मनावर ताण येत नाही. उदाहरण: आई मुलांसाठी जेवण बनवते तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, उपकार म्हणून नाही.

ज्ञानी मनुष्य कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे विवेचन माऊलींनी येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योग्याच्या अंतःस्थितीचे वर्णन करतात. जो साधक बाह्य जगातील इंद्रियविषयांचा (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि आपले चित्त अंतर्मुख करतो, तोच खऱ्या अर्थाने स्थिर होतो. 'आपणपां आपणुचि' याचा अर्थ असा की, तिथे दुसरा कोणताही विचार उरत नाही; केवळ स्वतःचे आत्मस्वरूप उरते. असा साधक बाह्य जगाचा विसर पाडून स्वतःच्या चैतन्यात एकरूप होऊन जातो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण कामाच्या व्यापात खूप तणावात असतो, तेव्हा थोडा वेळ डोळे मिटून बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे, यामुळे मनःशांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी आजूबाजूच्या गोंधळाकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

बाह्य विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याची स्थिती ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.