🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अनंतत्व स्पष्ट करतात. आत्मा हा अनादी आहे, म्हणजे त्याला सुरुवात नाही, आणि त्याला मध्यही नाही. तो 'स्वयंसिद्ध' आहे, म्हणजे त्याच्या अस्तित्वासाठी दुसऱ्या कोणत्याही पुराव्याची किंवा कारणाची गरज नाही. तो 'अपारित' म्हणजे मोजता न येणारा आहे. मानवी बुद्धी किंवा इंद्रिये ज्या गोष्टी मोजू शकतात, त्या मर्यादित असतात, पण आत्मा हा सर्व मर्यादांच्या पलीकडे असल्याने त्याचे 'माप' काढणे कोणालाही शक्य नाही. हे आत्मतत्व सर्वव्यापी आणि अविनाशी आहे.

जेव्हा आपण स्वतःला शरीराच्या किंवा बुद्धीच्या मर्यादांमध्ये अडकलेले समजतो, तेव्हा या ओवीचा विचार करावा. आपली खरी ओळख (आत्मा) ही अमर्याद आहे, हे समजल्यास आत्मविश्वास वाढतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी ते तुमच्या आत्म्याचे मोजमाप नाही, कारण तुमचे स्वरूप त्यापेक्षा खूप मोठे आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेले आत्म्याचे अमर्याद आणि मोजता न येणारे स्वरूप ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जो पुरुष कर्माच्या फळाची अभिलाषा (आमिष) पूर्णपणे त्यागून आत्मस्वरूपाच्या आनंदाने नित्य तृप्त असतो, त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही आधाराची किंवा आश्रयाची गरज उरत नाही. असा ज्ञानी पुरुष जरी शरीराने आणि इंद्रियांनी लौकिक कर्मे करताना दिसला, तरी त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. त्यामुळे त्याची सर्व कर्मे अकर्मासारखी होतात आणि तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराची किंवा यशाची चिंता न करता, ते काम आनंदाने आणि निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाचा ताण न घेता केवळ ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करावा.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेला पुरुष फळाची आशा न धरता कर्मे कशी करतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाच्या किंवा समाधीच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक ध्यानाच्या अशा शिखरावर पोहोचतो जिथे त्याच्या मनात कोणतेही नवीन संकल्प किंवा इच्छा निर्माण होत नाहीत (संकल्पु न रिघे घरा), आणि जिथे बुद्धीचे तर्क-वितर्कही थांबतात (न पाविजे विचारा), तेव्हा त्याला आपल्या अंतर्यामी असलेल्या परमानंदाचा अनुभव येतो. हा आनंद बाह्य विषयांवर अवलंबून नसून तो स्वतःच्या स्वरूपाचा (निजसुखाचा) असतो. हा गाभारा म्हणजे आत्मसाक्षात्काराची ती स्थिती जिथे केवळ शांती आणि अखंड आनंद उरतो.

दैनंदिन जीवनात खूप तणाव असताना, काही वेळ शांत बसून श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास मनातील विचारांची गर्दी कमी होते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी किंवा महत्त्वाच्या कामाच्या वेळी भीती वाटल्यास, डोळे मिटून मन शांत केल्यावर आपल्याला आतून एक प्रकारचा आत्मविश्वास आणि शांतता मिळते, तोच या सुखाचा छोटा अंश होय.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे मनाच्या पूर्ण स्थिरतेनंतर प्राप्त होणाऱ्या आत्मसुखाच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत.