🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार नव्हे, तर जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही आशा न ठेवता ते अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाडावे. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडतो, तेव्हाच आपण कर्मात पूर्णपणे एकाग्र होऊ शकतो आणि कर्माचे बंधन आपल्याला बाधत नाही.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, क्रिकेट खेळताना खेळाडूने केवळ चेंडूवर लक्ष केंद्रित करावे, विजयाच्या विचाराने दडपण घेऊ नये.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत की कर्म कसे करावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, इंद्रिये ही स्वभावतःच अत्यंत प्रबळ असतात आणि ती विषयांच्या (भोगांच्या) निमित्ताने बाहेर धावत असतात. जो साधक या इंद्रियांना पूर्णपणे आपल्या ताब्यात ठेवतो आणि त्यांना विषयांच्या जाळ्यात अडकू देत नाही, तोच आत्मस्वरूपात स्थिर होऊ शकतो. इंद्रियांवर विजय मिळवणे आणि बुद्धी स्थिर ठेवणे हेच आत्मज्ञानाचे लक्षण आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष आपली इंद्रिये आवरून धरतो.

जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट (उदा. जंक फूड किंवा मोबाईल) खूप हवीहवीशी वाटते, तेव्हा मनावर ताबा ठेवून स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासात मन लावणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व आणि आत्मस्वरूपातील स्थिरता स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मयोगाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक तत्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा अधिकारसंपन्न लोक असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहत असते. जर एखाद्या समर्थ व्यक्तीने योग्य आणि नीतिमान आचरण केले, तर समाज आपोआपच त्या मार्गावर चालतो. म्हणून, जबाबदार व्यक्तींनी आपले कर्म अत्यंत निष्ठेने आणि सावधगिरीने केले पाहिजे, कारण त्यांच्या वागण्यावरच संपूर्ण समाजाची नैतिक दिशा अवलंबून असते. हे 'लोकसंग्रहाचे' तत्व आहे.

जर घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने आणि सत्याने वागले, तर मुलेही त्यांचेच अनुकरण करून चांगले नागरिक बनतात. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या नेत्याने सार्वजनिक ठिकाणी स्वच्छता पाळली, तर त्याचे अनुयायीही त्याचेच अनुकरण करतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की ज्ञानी आणि समर्थ पुरुषाने आपली कर्तव्ये योग्य प्रकारे का पार पाडली पाहिजेत, कारण समाज त्यांचेच अनुकरण करतो.