🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक मोठा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक सामर्थ्यवान, ज्ञानी किंवा प्रतिष्ठित असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक 'प्रमाण' (Standard) म्हणून पाहते. सामान्य माणसाला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे ठरवण्यासाठी अनेकदा शास्त्रांपेक्षा मोठ्या माणसांचे वागणे जास्त महत्त्वाचे वाटते. जर एखाद्या थोर व्यक्तीने एखादा मार्ग स्वीकारला, तर समाज विचार न करता त्याच मार्गाचे अनुकरण करतो. म्हणून, समाजात सुव्यवस्था राखण्यासाठी आणि लोकांना सन्मार्गावर नेण्यासाठी ज्ञानी माणसाने स्वतःच्या आचरणातून आदर्श घालून देणे आवश्यक आहे.

जर घरातील मोठ्या व्यक्तींनी किंवा शाळेतील शिक्षकांनी शिस्त पाळली आणि खोटे बोलणे टाळले, तर मुलेही त्यांचेच पाहून आपोआप शिस्तप्रिय आणि सत्यवादी बनतात. 'आधी केले मग सांगितले' या उक्तीप्रमाणे वागणे म्हणजे या ओवीचा सराव होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की, ज्ञानी माणसाने आपली कर्तव्ये चोख का पार पाडली पाहिजेत, कारण समाज त्यांच्याच पावलावर पाऊल ठेवून चालत असतो.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग हे दिसायला भिन्न वाटले तरी त्यांचे अंतिम उद्दिष्ट आणि फळ एकच आहे. संन्यास म्हणजे कर्माच्या फळाचा त्याग करणे आणि योग म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे. हे दोन्ही मार्ग साधकाला आत्मज्ञानापर्यंत पोहोचवतात. ज्याप्रमाणे 'पाणी' आणि 'जल' हे शब्द वेगळे असले तरी ते एकाच पदार्थाचा बोध करून देतात, त्याचप्रमाणे संन्यास आणि योग हे केवळ शब्दभेद आहेत, तत्वतः ते एकच आहेत.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण फळाची चिंता न करता (संन्यास) आपले कर्तव्य चोख बजावणे (योग) या दोन्ही गोष्टी एकत्र करू शकतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संन्यास आणि योग या दोन मार्गांमधील तात्विक एकता ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्मयोगाचे रहस्य समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. उलट, आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) फळाची आशा न धरता करणे हाच खरा योग आहे. कर्म सोडण्यापेक्षा ते ईश्वरार्पण बुद्धीने करणे श्रेष्ठ आहे. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी आपले क्षत्रिय कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश येथे केला आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली जबाबदारी टाळू नये. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा न करता, ते आपले कर्तव्य समजून मन लावून अभ्यास करावा. फळाची चिंता न करता कर्मावर लक्ष केंद्रित करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माचे पालन करण्याचे आणि कर्माचा त्याग न करण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.