🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. इंद्रियांचे विषय आणि त्यातून निर्माण होणारे सुख-दुःख हे क्षणभंगुर आहेत. ते येतात आणि जातात. म्हणून अर्जुनाने आपल्या बुद्धीला किंवा चित्ताला या द्वंद्वांनी मोहित होऊ देऊ नये. मनाची स्थिरता ढळू न देता, धैर्याने आणि विवेकाने परिस्थितीचा स्वीकार करावा, असा हा मोलाचा सल्ला आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा दुःखद घटना घडते, तेव्हा मन विचलित होऊ न देता शांत राहून धैर्याने संकटाचा सामना करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर रडत न बसता धैर्याने पुन्हा जोमाने अभ्यास करणे.

इंद्रियांच्या विषयांच्या क्षणभंगुरतेबद्दल सांगून श्रीकृष्ण अर्जुनाला मन स्थिर ठेवण्याचा आणि धैर्य धरण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत सिद्धांताचे मर्म उलगडून दाखवतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे आकाशात कधीकधी आकाशाचाच आभास (उदा. निळेपण किंवा पोकळी) निर्माण होतो आणि तो शेवटी आकाशातच विरून जातो, त्याप्रमाणे या सृष्टीचा जो भास होतो, तो शेवटी आत्मतत्त्वातच विलीन होतो. आत्मा हा स्वयंप्रकाशित आहे. जेव्हा साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याला समजते की जे काही दिसत आहे ते सर्व त्या एकाच आत्मतत्त्वाचे रूप आहे. ज्ञाता, ज्ञेय आणि ज्ञान हे सर्व एकाच चैतन्यात एकरूप होतात.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य गोष्टींना स्वतःपासून वेगळे मानतो, ज्यामुळे द्वेष किंवा भीती निर्माण होते. पण जर आपण हे लक्षात घेतले की सर्व सजीव एकाच ईश्वरी शक्तीचा अंश आहेत, तर आपल्यातील भेद संपतील. उदाहरण: समुद्राच्या लाटा समुद्रापेक्षा वेगळ्या नसतात, हे समजणे म्हणजे अद्वैत भाव होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आकाशाच्या दृष्टांतातून आत्म्याचे अद्वैत आणि स्वयंप्रकाशित स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला अत्यंत महत्त्वाचा उपदेश करतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही, तर कर्मामागील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे महत्त्वाचे आहे. जोपर्यंत मनुष्याला आपल्या कर्तृत्वाचा गर्व असतो, तोपर्यंत तो कर्माच्या बंधनात अडकलेला असतो. जेव्हा अर्जुन आपला अहंकार सोडून देईल, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने 'स्वधर्म' म्हणजे त्याचे विहित कर्तव्य (युद्ध करणे) पार पाडू शकेल. स्वधर्म हा नैसर्गिक असतो आणि तो निष्ठेने पाळणे हीच खरी भक्ती आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'हे मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने 'मीच टीमला जिंकवले' असा अहंकार न ठेवता, खेळणे हे आपले कर्तव्य मानून खेळावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अहंकाराचा त्याग करून स्वधर्माचे आचरण करण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.