🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाला आत्मस्वरूपाचा अनुभव (प्रतीति) आला आहे, त्याच्यासाठी कर्माचे बंधन उरत नाही. जेव्हा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार गळून पडतो, तेव्हा केलेली कर्मे ही अकर्मासारखी होतात. ज्ञानाच्या प्रकाशात कर्माची फळे साधकाला चिकटत नाहीत, कारण तो कर्माच्या पलीकडे असलेल्या आत्मस्थितीत स्थिरावलेला असतो. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून राख करतो, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानाची प्रचिती कर्माच्या बंधनाला नष्ट करते.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मीच हे केले' असा गर्व न ठेवता काम केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक कार्यात मदत करताना जर आपण श्रेयाची अपेक्षा ठेवली नाही, तर त्या कामाच्या यशापयशाचा आपल्या मनावर परिणाम होत नाही आणि आपण मानसिकदृष्ट्या शांत राहतो.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त असतो, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीमध्ये भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाच्या अग्नीने ज्याची कर्मे दग्ध झाली आहेत, त्याला त्या कर्मांची फळे भोगावी लागत नाहीत. ज्ञानाचे सामर्थ्य एवढे मोठे आहे की ते कर्माचा कर्तेपणा नष्ट करते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ निकालाच्या चिंतेने अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या उद्देशाने अभ्यास केला तर त्याला अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

आत्मज्ञानामुळे मनुष्याची कर्माच्या बंधनातून कशी सुटका होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, मनातील सर्व संभ्रम, फळाची आशा आणि तर्क-वितर्क बाजूला सारून, जे आपले विहित कर्तव्य आहे, त्यातच मग्न राहावे. कर्म करणे हेच आपले ध्येय असावे, कारण कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही, म्हणून ते निस्पृहपणे करणेच श्रेयस्कर आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा भविष्याची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनातील सर्व कल्पना आणि शंका सोडून स्वधर्माचे (कर्तव्याचे) पालन करण्याचा सल्ला देतात.