🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सोपे पण सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे कर्म शास्त्रशुद्ध (विहित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार समोर आले आहे, ते टाळू नये. महत्त्वाचे म्हणजे, ते कर्म करताना 'मी करतोय' हा अहंकार आणि 'मला काय मिळेल' ही फळाची आसक्ती (संग) पूर्णपणे सोडून द्यावी. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर आत्मोन्नतीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना, 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या विचारात वेळ घालवण्यापेक्षा, 'अभ्यास करणे हे माझे सध्याचे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन लावून वाचणे म्हणजे आसक्ती सोडून कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्म कसे करावे हे समजावून सांगत आहेत, त्यावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी मांडतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि आचरणाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्या व्यक्तींकडे अधिकार, ज्ञान किंवा सामर्थ्य आहे, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता लक्ष देत असते. श्रेष्ठ व्यक्ती जे नियम पाळतात, तेच समाजासाठी अलिखित कायदे बनतात. लोक तर्कापेक्षा आचरणाला जास्त महत्त्व देतात. जर थोर व्यक्तींनी सन्मार्गाचा अवलंब केला, तर समाज आपोआपच सुधारतो, कारण लोक त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालणे सोपे मानतात.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठ्या व्यक्तींनी किंवा शाळेतील शिक्षकांनी शिस्त आणि सत्याचे पालन केले, तर मुले कोणत्याही उपदेशाशिवाय त्यांचे अनुकरण करतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत श्रीज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून उपदेश करत आहेत. जेव्हा अर्जुन मोहाने ग्रासलेला होता आणि युद्ध करण्यास नकार देत होता, तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला कर्तव्याची जाणीव करून देतात. 'झकविली' म्हणजे अज्ञानामुळे निर्माण झालेली चुकीची चिंता. संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, शोक करणे हे शूराचे लक्षण नाही. आत्मज्ञानाचा विचार केल्यावर ही चिंता फोल ठरते, म्हणून कर्मासाठी सज्ज होणे हाच एकमेव मार्ग आहे. येथे 'पंडुसुता' असे संबोधून अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय कुळाची आणि पराक्रमाची आठवण करून दिली आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरून जातो किंवा निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा रडत न बसता धैर्याने उभे राहून आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडण्याऐवजी 'उठीं वेगीं' या उक्तीप्रमाणे प्रत्यक्ष अभ्यासाला सुरुवात करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह आणि शोक सोडून युद्धासाठी सज्ज होण्यास सांगत आहेत.