🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अद्वैत सिद्धांताचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, अविद्या (अज्ञान) आणि तिचे कार्य (हा प्रपंच किंवा देहबुद्धी) हे स्वतंत्र नसून केवळ भासमान आहेत. ज्याप्रमाणे आकाशात कधी कधी निळिमा किंवा ढग भासतात, पण ते आकाशापेक्षा वेगळे नसतात आणि शेवटी आकाशातच विरून जातात, तसेच हे अज्ञान आत्मज्ञानानंतर वेगळे कोठे न जाता आत्मतत्वामध्येच विलीन होते. आत्मा हाच एकमेव सत्य असून अज्ञानाचा नाश हा आत्मस्वरूपाच्या प्राप्तीचाच एक भाग आहे.

आपल्या मनातील भीती किंवा गैरसमज हे अज्ञानामुळे असतात. जेव्हा आपल्याला सत्य परिस्थिती समजते, तेव्हा ती भीती मनातल्या मनातच नष्ट होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून आपण घाबरतो, पण उजेडात तो साप दोरीतच 'नाहीसा' होतो, तद्वतच ज्ञानाने अज्ञान नष्ट होते.

आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर अज्ञानाचा लय आत्मस्वरूपात कसा होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या सर्व बाजूंनी येऊन समुद्राला मिळतात, पण समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही आणि त्या नद्यांचे अस्तित्व स्वतःत सामावून घेतो, तसेच आत्मज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या अंतकरणात सर्व विषय आणि इच्छा येतात, पण त्या त्याच्या शांतीचा भंग करू शकत नाहीत. तो स्वतःच पूर्णत्वाचा अनुभव घेत असल्यामुळे त्याच्या मनात वेगळी कामना निर्माण व्हायला जागाच उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपल्या ध्येयावर पूर्ण लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासात मग्न होणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मनाची अवस्था कशी असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्पष्ट करतात की त्याच्या मनात वासनांना थारा नसतो.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्मा हा 'निर्गुण' म्हणजे सर्व गुणांच्या पलीकडचा आणि अविनाशी आहे. जो कधी नष्ट होत नाही, त्याच्यासाठी शोक करणे हे केवळ अज्ञानाचे लक्षण आहे. जसा सूर्य आल्यावर अंधार टिकत नाही, तसे आत्मस्वरूपाचे ज्ञान झाल्यावर हे अज्ञानरूपी दुःख मनात राहू शकत नाही. त्यामुळे तू मोह सोडून विवेकाने वाग.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की बाह्य परिस्थिती बदलत असते, पण आपला आत्मविश्वास ढळू देऊ नये. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता, 'मी पुन्हा प्रयत्न करेन' हा विचार करणे म्हणजे अज्ञानावर मात करणे होय.

आत्मा हा शाश्वत आणि निर्गुण आहे, त्यामुळे त्याच्यासाठी शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.