🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, केवळ माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. जेव्हा साधकाची बुद्धी चंचलपणा सोडून आत्मतत्त्वाशी एकरूप (ऐक्य) होते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. ही स्थिरता प्रयत्नापेक्षा 'सहज' अवस्थेतून येते, जेव्हा बुद्धी विषयांकडून वळून स्वतःच्या स्वरूपाकडे लागते. आत्मबोधातील ही स्थिरता मनुष्याला जीवनातील द्वंद्वांच्या पलीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही मोठे ध्येय गाठण्यासाठी बुद्धीची एकाग्रता आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थी जेव्हा अभ्यासात पूर्णपणे मग्न होतो, तेव्हा त्याला विषयाचे सखोल ज्ञान सहज प्राप्त होते.

बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाल्यावर काय प्राप्त होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्या कर्माच्या फळाची कोणतीही हाव किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर तेच कर्म ईश्वराची सेवा ठरते.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत किती गुण मिळतील या चिंतेत न पडता, केवळ आपला अभ्यास प्रामाणिकपणे आणि उत्तम रीतीने करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्मयोगाचे सार स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या शक्तीचे आणि मनाच्या चंचलतेचे सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात प्रवास करणारी नाव जर सोसाट्याच्या वाऱ्याच्या तावडीत सापडली, तर ती नाव दिशाहीन होते आणि अथांग पाण्यातही बुडून जाते. त्याचप्रमाणे, जर माणसाचे मन इंद्रियांच्या विषयांकडे (भोगांकडे) धावू लागले, तर ते माणसाच्या स्थिर बुद्धीला विचलित करते. ही विचलित बुद्धी माणसाला विनाशाकडे नेते, मग तो कितीही ज्ञानी का असेना.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या आहारी गेलो, तर आपले अभ्यासावरून किंवा कामावरून लक्ष विचलित होते. हे विचलित मन आपल्याला ध्येयापासून दूर नेते. म्हणून मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रिये मनाला कशी भरकटवतात आणि त्यामुळे माणसाचा विवेक कसा नष्ट होतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज हे नावेचे उदाहरण देतात.