🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करतात. जेव्हा श्रीकृष्ण रथाला दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करतात, तेव्हा अर्जुनाची नजर समोरच्या सैन्यावर पडते. त्याला तिथे केवळ शत्रू दिसत नाहीत, तर आपलेच रक्ताचे नातेवाईक दिसतात. भीष्म पितामहांसारखे वडीलधारे, द्रोणाचार्यांसारखे गुरु आणि स्वतःचे भाऊ तिथे उभे असलेले पाहून अर्जुनाच्या मनात मोह आणि विषाद निर्माण होण्याची ही पहिली पायरी आहे. हे मानवी स्वभावाचे चित्रण आहे, जिथे वैयक्तिक ओढ कर्तव्याच्या आड येते.

जीवनात अनेकदा आपल्याला अशा प्रसंगांना सामोरे जावे लागते जिथे आपले नातेवाईक किंवा मित्र चुकीच्या बाजूने उभे असतात. अशा वेळी वैयक्तिक ओढ बाजूला ठेवून सत्याची आणि कर्तव्याची साथ देणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याने आपल्या नातेवाईकाचा भ्रष्टाचार पाहूनही त्याच्यावर कारवाई करणे हे त्याचे कर्तव्य आहे.

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये उभा करण्यास सांगितले जेणेकरून तो कोणाशी युद्ध करायचे आहे हे पाहू शकेल. तिथे त्याला आपलेच नातेवाईक दिसतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून इंद्रियविषयांच्या आसक्तीतील भयंकर धोका स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा शिकारी मासा किंवा काळ (मृत्यू) जलचराचा सतत पाठलाग करतो आणि एकदा पकडल्यावर त्याची मिठी सुटत नाही, अगदी तसेच मानवी इंद्रियांना आकर्षित करणाऱ्या विषयांच्या (उदा. शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मुळाशी विनाश किंवा मृत्यू दडलेला असतो. विषयांचे सेवन वरवर सुखावह वाटले तरी ते मनुष्याला अधोगतीकडे आणि अंतिमतः विनाशाकडे घेऊन जाते. स्थितप्रज्ञ होण्यासाठी या विषयांच्या मोहजालातून बाहेर पडणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा तात्पुरत्या सुखासाठी चुकीच्या सवयी लावतो (उदा. अति खाणे किंवा व्यसन). हे सुख सुरुवातीला गोड वाटते, पण त्यातच भविष्यातील आजार किंवा 'मृत्यू' दडलेला असतो. हे ओळखून संयम ठेवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियविषयांच्या आसक्तीमुळे होणारा विनाश माऊली या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्यतः संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन वेगळे मार्ग वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय आणि मूळ स्वरूप एकच आहे. जो खरा संन्यासी आहे तोच खरा योगी आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे केवळ कृती थांबवणे नव्हे, तर त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार सोडणे होय. ज्याला हे ऐक्य समजते, त्यालाच सत्याचे दर्शन घडते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास तो योग आणि संन्यास दोन्ही ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अभेद आणि त्यांचे एकच असलेले अंतिम ध्येय ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.