🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्या प्राचीन योगाबद्दल सांगत आहेत जो काळाच्या ओघात लुप्त झाला होता. श्रीकृष्ण म्हणतात की, हा योग नवीन नाही तर तोच पुरातन योग आहे जो मी पूर्वी विवस्वानाला सांगितला होता. अर्जुनालाच हे ज्ञान देण्याचे कारण म्हणजे अर्जुनाची श्रीकृष्णावरील अनन्य भक्ती आणि त्यांची अतूट मैत्री. आध्यात्मिक गुपिते किंवा सखोल ज्ञान हे केवळ अशाच व्यक्तीला दिले जाते ज्याच्या मनात श्रद्धा आणि प्रेम असते. अर्जुन हा श्रीकृष्णाचा 'प्राणमित्र' असल्याने तो या गुह्य ज्ञानाचा खरा अधिकारी ठरला आहे.

जीवनात खरे ज्ञान आणि मार्गदर्शन मिळवण्यासाठी समोरच्या व्यक्तीबद्दल आदर आणि मैत्रीची भावना असणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जेव्हा एखादा विद्यार्थी आपल्या शिक्षकांशी प्रामाणिक राहतो, तेव्हाच त्याला विषयाचे सखोल ज्ञान प्राप्त होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला हे प्राचीन योगाचे रहस्य का सांगत आहेत, याचे कारण या ओवीत स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अलिप्ततेचा' अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, खरा संन्यास हा संसार सोडण्यात नसून संसारात राहूनही त्यातील माया-मोहापासून अलिप्त राहण्यात आहे. जळचर प्राणी (मासे इ.) चोवीस तास पाण्यातच असतात, पण पाणी त्यांच्या शरीराचा नाश करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो ज्ञानी पुरुष प्रपंचातील सर्व कर्तव्ये पार पाडतो, पण त्याचे अंत:करण काम, क्रोध, लोभ यांसारख्या विकारांनी मलिन होत नाही, तोच या जगात राहूनही मुक्त आहे. ही अवस्था प्राप्त करणे म्हणजेच योगाचे यश आहे.

दैनंदिन जीवनात वावरताना आपल्यावर अनेक बाह्य परिस्थितींचा परिणाम होतो. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये कोणाशी वाद झाला तरी त्याचे दुःख घरी न आणणे किंवा यशाने हुरळून न जाता आणि अपयशाने खचून न जाता आपले काम करत राहणे, म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

संसारात राहूनही मनाची शांती आणि मुक्ती कशी जपावी, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या अर्थी आत्मा हा अविनाशी आहे, त्या अर्थी तू मनात शोक धरण्याचे काहीच कारण नाही. शरीर हे नाशवंत आहे, परंतु त्यातील चैतन्य (आत्मा) हे कोणत्याही शस्त्राने किंवा काळाने नष्ट होऊ शकत नाही. अगदी सृष्टीचा लय (कल्पांत) झाला तरी आत्मतत्त्व अबाधित राहते. त्यामुळे 'मी मारणारा आहे' किंवा 'हे मरणार आहेत' हा तुझा भ्रम आहे, असे माउली सुचवत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीच्या हानीची भीती वाटते किंवा आपण प्रिय व्यक्तीच्या विरहाने दुःखी होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की मूळ चैतन्य कधीच संपत नाही. हे ज्ञान आपल्याला कठीण प्रसंगात मानसिक धैर्य देते.

युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुनाचा मोह आणि शोक दूर करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज त्याला आत्म्याच्या अविनाशी स्वरूपाचा बोध करत आहेत.